خاتمه مناقشات ملت و دولت را وقتی می‌توان اطمینان نمود که دولتیان بیش از این با ملت ضدیت ننموده و به دقت، نظری در علت غایی این اختلافات بنمایند. تمام این خونریزی‌ها و نهب اموال و صدها میلیون خسارتی را که ملت متحمل گردیده برای آن بود که تجاوز بر چند فصل از قانون اساسی‌شان شده بود. اینک با آن همه احکام حضرات آیات‌الله [۱] در وجوب اجرای همان قانون اساسی اولیه، چگونه به تبدیل آن تن درخواهند داد؟ این قانون اساسی در حقیقت خونبهای صد هزار نفوس زکیه مسلمین و منتخبین حریت‌خواه [۲] ایران است. حضرات آیات‌الله و جمیع دانایان، این نکته را دانسته‌اند که در انهدام پارلمان، دست خارجه در کار بود و اغراض آنها را در بر هم زدن این اساس مقدس دانسته‌اند که محض، برای حصول برخی امتیازاتِ ایران ویران‌کن بوده است، و می‌دانند که تبدیل قانون اساسی، پارلمانی پست‌تر از دومای [۳] روس را در ایران تشکیل خواهد داد، و جمیع مزایای ترقیات آن را برای آتیه ممکن است در این مدت انفصال، اجنبیان سلب نموده باشند و در صورت تجدید مشروطیت و تبدیل قانون اساسی، آن همه احکام حضرات آیات‌الله در ماده مشروطیتِ سابقه و قانون اساسی و متمم آن، باطل و عاطل خواهد گردید. گویا بعد از آن همه جانفشانی‌ها، مقاصد مستبدین و مشروعه‌بازان برآمده، در صورتی که ملت غالب و کلیه خسارات را حاصل کرده است. مسلّم است که حضرات آیات‌الله نجف اشرف و حجج اسلامیه ایران و افراد ملت، راضی به تبدیل قانون اساسی و تجدید مشروطیت ایران شرعاً و عقلاً و سیاستاً نتوانند شد. و خیلی افسوس است که هنوز هم مستبدین به خویش نیامده، ملتفت عاقبت وخیم خویش نمی‌شوند. امیدواریم که رجال خیرخواه، بیش از این به دخالت اجانب رضا نداده، حقوق مغصوبه ملت را به آنها باز دهند. **پاورقی‌ها:** [۱] منظور، مراجع مشروطه‌خواه نجف اشرف: آخوند خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی است. [۲] آزادیخواه [۳] اشاره به مجلسی است که پس از انقلاب ناکام ۱۹۰۵ در روسیه تشکیل یافت. نمایندگان دوما از طریق رأی گرفتن انتخاب می‌شدند. انتخابات چند درجه‌ای بود و چند دسته نامتساوی‌الحقوق در آن، نماینده داشتند. مقرر بود که هیچ قانونی بدون رضایت دوما به تصویب نرسد. در زمان نیکلای دوم که اکثریت کاندیداهای مخالف انتخاب شدند (۱۹۰۶)، وی مجلس را پس از ده هفته، تعطیل کرد. دومین دوما (۱۹۰۷) بیش از اولی با دولت مخالفت می‌ورزید و آن نیز منحل شد.