حق را بگویم. من دوست داشتم این نامه را ساگرچه به نام شخص خاصی عنوان شده است - به همه علماء و دانشمندان تقدیم‌کنم؛ چون دانشمندان در هر نقطه‌ای طلوع نموده و به هر نحوی که رشد کرده و هر کجا یافت شوند، جانی هستند که در پیکر دین محمد صلی الله علیه و آله و سلّم دمیده شده است. این نامه، درخواست عاجزانه ملت اسلام است که به پیشگاه رهبران عظیم‌الشأن خود، نفوس پاکیزه‌ای که زمام ملت را درکف‌گرفته‌اند، تقدیم می‌دارد. پیشوای دین، پرتو درخشان انوار ائمه، پایتخت دیانت، زبان گویای شریعت، جناب حاج میرزاحسن شیرازی! خدا قلمرو اسلام را به او محفوظ بدارد و نقشه شوم کفار پست فطرت را به واسطه وجود او به هم زند. خدا نیابت امام زمان را به تو اختصاص داده و از میان طایفه شیعه تو را برگزیده و زمام ملت را از طریق ریاست دینی به دستت داده و حفظ حقوق ملت را به تو واگذارده و برطرف ساختن شک و شبهه را از دل‌های مردم، جزو وظایف تو قرار داده؛ چون تو وارث پیغمبرانی، سررشته کارهایی را به دستت سپرده که سعادت این جهان و رستگاری آن جهان بدان وابسته است. خداکرسی ریاست تو را در دل‌ها و خِرّدهای مردم نصب کرده تا به وسیله آن ستون عدل محکم شود و راه راست روشن گردد و در مقابل این بزرگی که به تو ارزانی داشته حفظ دین و مدافعه از جهان اسلامی را نیز بر عهده‌ات نهاده است، تا آنجا که به روش پیشینیان به فیض شهادت نایل شوی. ملت اسلام،کوچک و بزرگ، شهری و روستایی، دارا و ندار، به این عظمتِ خدایی اقرار نموده و در مقابل این بزرگی، زانو به زمین زده سر تعظیم خم می‌کند. ملت اسلام در هر پیشامدی به تو متوجه شده و در هر مصیبتی چشمش را به تو دوخته، سعادت و خوشبختی، رستگاری و رهایی خود را در دست تو می‌داند، آرزوهایش به تو بسته است و آرامشش تویی؛ با این حال اگر - برای مدتی که از یک چشم به هم زدن بیشتر نبوده و ازگردش به یک پهلو تجاوز نکند - ملت را به حال خود گذاشته و به آنها توجه نداشته باشی، افکارشان پریشان می‌شود و دل‌هایشان از بیم، به لرزه درمی‌آید و پایه ایمانشان سست می‌گردد. چرا؟ چون توده نادان در معتقدات خود، جز استقامت و ثباتِ قدمی‌که طبقه دانا در عقایدش نشان می‌دهد، دلیلی ندارد. هرگاه طبقه علماء در انجام وظیفه‌ای که بر عهده دارند سستی کنند یا در نهی از منکر کوتاهی نمایند، توده عامی دچار تردید و بدگمانی شده و هرکس از دین بیرون رفته و به عقاید اولیه خود برمی‌گردد و از راه راست منحرف می‌شود. پس از این مقدمات، متذکر می‌شودکه ملت ایران با همه مشکلات سختی که دامنگیرش‌گشته. مشکلاتی که سبب شده است کفار بر کشور اسلامی دست یافته و بیگانگان به حقوق مسلمانان دست بیندازند -با این حال تو را ساکت دیده و می‌بینند با مسئولیت بزرگی که بر عهده داری به یاری آنها برنمی‌خیزی، \[بنابراین\] از خِرّد بیگانه شده و مَشاعر شان را از دست داده و در سر دو راهی شک و یقین، انکار و قبول مانده، نمی‌دانند چه بکنند و راهش ازکدام سمت است؟ مانند مسافری که در شب تاریک، خط سیر خود را گم کرده گاهی از چپ و گاهی از راست می‌رود؛ در وادی پهناور خیالات گوناگون متحیر مانده، چنان دچار یأس و نومیدی شده و چنان راه چاره به رویش بسته است که نزدیک است گمراهی را بر رستگاری ترجیح دهد و از شاهراه سعادت منحرف شده، اسیر هوی و هوس گردد! ایرانیان همگی مات و مبهوت مانده، از هم می‌پرسند: چرا حضرت حجةالاسلام در مقابل این حوادث سکوت نموده؟کدام پیشامد ایشان را از یاری دین بازداشته؟ چرا از انجام وظیفه شانه خالی می‌کند؟ چه شده که دین و اهل دین را از نظر انداخته و آنها را زیر دست‌کفار رها نموده تا هر طورکه دلخواهشان هست، با آنها بازی‌کنند و به هر چه می‌خواهند فرمان دهند؟ برخی مردم سست عقیده درباره شما نیز بدگمان شده، خیال می‌کنند هر چه به آنهاگفته‌اند دروغ بوده و دین، افسانه‌های به هم آمیخته و دام‌گسترده‌ای است که مردم دانا به وسیله آن، نادانان را صید می‌کنند! چرا؟ چون آنها می‌بینند - و همین نیز هست -که همه مردم در برابر تو تسلیم‌اند، همه فرمانبردارت هستند، امر تو در جامعه مسلمانان نافذ است، هیچ کس در مقابل حُکمت‌گردن فرازی نمی‌کند. اگر بخواهی، می‌توانی با یک کلمه -کلمه‌ای‌که از دل مرد حقیقت بیرون آمده و بر سینه اهل حقیقت می‌نشیند.افراد پراکنده را جمع کنی و با متفق ساختن آنها، دشمن خدا و دشمن مسلمانان را بترسانی و شَرّ کفار را از سرشان برطرف نمایی و این رنج و مشقتی را که دامنگیرشان شده است از آنها دور کنی و از این زندگانی سخت نجاتشان داده به زندگانی‌گوارا و دلپذیری نایل سازی تا دین در نظر اهل دین، بزرگ و ارجمند جلوه نموده و اسلام با داشتن چنین پیشوایی، در دیده ملت محبوب گشته و مقام شامخی داشته باشد. حق را باید گفت: تو رئیس فرقه شیعه هستی، تو مثل جان در تن همه مسلمانان دمیده‌ای، هیچ کس جز در پناه تو نمی‌تواند برای نجات ملت برخیزد و آنها نیز به غیر از تو، به کسی اطمینان ندارند. اگر برای گرفتن حق قیام کنی، همه به پشتیبانی تو برخاسته، آنگاه افتخار و سربلندی نصیب‌شان خواهد شد. ولی اگر به جای خود بنشینی، مسلمانان هم متوقف شده و زیردست و زبون می‌شوند. ۱، حواس ممکن است وقتی کار به این صورت بماند و مسلمانان رئیس خود را خاموش دیده و ببینند آنها را چون گله بدون شبان و حیوان بی‌سرپرست رهاکرده، این خاموشی را برای خود عذری پندارند؛ به خصوص وقتی مشاهده‌کنندکه رئیس مذهب در یک اقدامی‌که همه مسلمانان آن را واجب دانسته و خطر حتمی در پرهیزش می‌دانند [۱] سستی می‌نماید. آیا چه کسی برای این کار سزاوارتر از مردی است که خدا در قرن چهاردهم از میان همه او را انتخاب کرده و برهان دین (دینی که آوازه آن تا دورترین نقاط رفته و نام نیکش به گوش همه رسیده) و حجت بر مردمان قرار داده؟ پیشوای بزرگ! پادشاه ایران، سست عنصر و بدسیرت گشته، مشاعِرش ضعیف شده، بدرفتاری را پیش‌گرفته، خودش از اداره کشور و حفظ منافع عمومی عاجز است، لذا زمام کار را به دست مرد پلید بدکردار پستی [۲] داده که در مجمع [۳] عمومی به پیغمبران بد می‌گوید، به مردم پرهیزکار تهمت می‌زند، به سادات بزرگوار توهین می‌نماید، با وعاظ مثل مردم پست رفتار می‌کند. از اروپا که برگشته، پرده شرم را پاره کرده و خودسری را پیش گرفته، بی‌پرده باده‌گساری می‌نماید، با کفار دوستی می‌ورزد، با مردم نیکوکار دشمن می‌کند. این کارهای خصوصی اوست .... اما آنچه به زیان مسلمانان انجام داده این است که قسمت عمده کشور و درآمد آن را به دشمنان فروخته که به تفصیل عبارت است از: ۱ -کان [۴]ها و راه‌هایی که به کان‌ها منتهی می‌شود و همچنین خطوطی که از معادن به نقاط مهم کشور متصل است. ۲ -کاروانسراهایی که در اطراف خطوط شوسه بنا می‌شود (در تمام کشور) به انضمام مزارع و باغستان‌هایی که در اطراف این راه‌ها واقع است. ۳ - رود کارون و مسافرخانه‌هایی که در دو طرف این رود (تا منتهی‌الیه آن) ساخته می‌شود و همچنین مراتعی که تابع این رودخانه است. ۴ - راه اهواز تا طهران و آنچه از ساختمان‌ها و مسافرخانه‌ها و باغستان‌ها و مزارع در اطراف آن واقع است. ۵ - تنباکو و آنچه لازمه این محصول است (از مرکز کشتزارها، خانه‌های نگهبانان و متصدیان حمل‌ونقل و فروشنده‌ها، هر کجا واقع شده و هر جا ساخته شود). ۶ - جمع‌آوری انگور به منظور ساختن شراب و هر چه از دکان و کارخانه لازم دارد (در تمام کشور). ۷ - صابون، شمع و شکر و کارخانه‌هایی که لازمه آنهاست. ۸ - بانک (چه میدانی بانک چیست؟)، بانک عبارت از این است که زمام ملت را یک جا به دست دشمنان اسلام داده و مسلمانان را بنده آنها نموده و سلطنت و آقایی کفار را بر آنها بپذیرند. آن وقت این خائن احمق برای این که ملت را راضی نماید، دلیل پوچی برای کردار زشت خود اقامه کرده و می‌گوید اینها معاهده موقتی است که مدتش از صد سال تجاوز نخواهدکرد! چه برهانی برای رسوایی خیانتکاران از این بهتر؟ نصف دیگر مملکت را هم به عنوان حق‌السکوت به دولت روسیه داده (اگر ساکت شود) آن هم عبارت است از: مرداب رشت و راه انزلی تا خراسان و آنچه از خانها و مسافرخانه‌ها و باغستان‌های تابع این راه است. ولی دولت روس به دماغش خورده و این هدیه را نپذیرفته. او در صدد است اگر این معاهده‌ای که به تسلیم کشور منتهی می‌شود به هم نخورد، خراسان را مستعمره خود کرده و بر آذربایجان و مازندران نیز دست بیندازد. این اولین نتیجه‌ای است که بر سیاست این احمق مترتب می‌شود. خلاصه، این مرد تبهکار،کشور ایران را این طور به مزایده گذاشته و خانه‌های محمد صلی الله علیه و آله و سلّم، و ممالک اسلامی را به اجنبی می‌فروشد؛ ولی از پست فطرتی و فرومایگی که دارد، به قیمتی کم و وجه اندک حاضر به فروش می‌شود. بله، وقتی پست فطرتی و حرص با خِسّت و دیوانگی آمیخته شود، چنین خواهد شد. تو، ای پیشوای دین! اگر به کمک ملت برنخیزی و آنها را جمع نکنی و کشور را با قدرت خود از چنگ این گناهکار بیرون نیاوری، طولی نخواهد کشید که مملکت اسلامی زیر اقتدار بیگانگان درمی‌آید. آن وقت است که هر چه می‌خواهند می‌کنند و هر حُکمی دلشان خواست، می‌دهند. اگر این فرصت از دست برود و این معاهده‌ها در حیات تو صورت بگیرد، در صفحه روزگار و صفحات تاریخ نام نیکی نخواهی داشت. تو می‌دانی علمای ایران هم سینه‌هایشان تنگ شده و منتظر شنیدن یک کلمه از تو هستند (کلمه‌ای که سعادت و نجاتشان در آن می‌باشد)؟ چطور جایز است کسی که خدا این قدرت را به او داده، کشور و ملت را به این حال بگذارد؟ باز به نام یک نفر مطلع، به حجةالاسلام می‌گویم: دولت عثمانی هم از قیام تو خوشحال شده و در مبارزه با این تبهکار به تو کمک خواهد کرد؛ زیرا دولت عثمانی می‌داند مداخله فرنگیان در نقاط ایران و نفوذشان در این کشور، به زیان‌کشور او نیز خواهد بود. از طرف دیگر وزراء و فرماندهان ایرانی هم با این نهضت [۲] موافق بوده و خوشحال می‌شوند، زیرا طبعاً آنها نیز ازاین مقاولاتی [۳] که جدیداً بناست صورت بگیرد ناراضی هستند و با نهضت تو فرصتی خواهند یافت که این مقاوله‌ها را به هم بزنند. علما اگرچه از رفتار این مرد احمق خائن به‌شدت انتقاد کرده‌اند، ولی وضع طوری نیست که بتوانند در یک آن، مقاصد خود را یکی‌کنند و چون اینها از حیث مایه علمی و ریاست و وجهه، بین مردم در یک درجه هستند، حاضر نمی‌شوند بعضی با بعض دیگر پیوسته و با هم هماهنگ شوند تا یک اتحاد حقیقی و قدرت اجتماعی که بتواند دفع ضرر دشمن را نموده و کشور را حفظ نماید تولید گردد. هرکس به محور خودش می‌چرخد و به تنهایی یا با هم مبارزه می‌کنند. این تشتّت آراء، علت اصلی عدم قدرت برای مقاومت و موجب پیشرفت‌کارهای نامشروع می‌باشد. ولی تو نظر به توانایی و نفوذکلمه‌ای‌که داری در همه آنها مؤثر خواهی بود، دل‌های پراکنده آنها را متحد خواهی کرد، این اختلاف کلمه را از میان برخواهی داشت و به واسطه تو قدرت‌های اندک جمع خواهد شد. یک کلمه تو سبب ایجاد وحدتی می‌شود که این بلاهای محیط به کشور را برطرف سازد و دین اسلام را حفظ نموده و جامعه دینی را نگاه بدارد. پس همه طبقات با تو هستند و تو نزد خدا و مردم مسئول خواهی بود. باز می‌گویم: علماء و پرهیزکاران در نتیجه دفاع منفردی که از دین نمودند، از این مرد سرکش سختی‌هایی کشیدند که در تاریخ نظیر ندارد، چون می‌خواستند بلاد مسلمین را از شرّ اجانب حفظ کنند، هرگونه تحقیر و رسوایی را متحمل شدند.مسلما پیشوای مذهب از رفتار زشتی که جاسوسان کفر و یاران مشرکین با دانشمند پرهیزکار واعظ حاجی ملا فیض‌الله دربندی [۱] نمودند، مطلع است و قریباً هم از بدرفتاری که نسبت به دانشمند مجتهد و نیکوکار، حاجی سیدعلی‌اکبر شیرازی مرتکب شده‌اند مطلع می‌شود؛ هم‌چنین ازکتک و حبس و کشتار پیشوایان ملت آگاه خواهی شد که از جمله آنها جوان پاکدامن میرزامحمد رضای کرمانی [۲] است و این مرد خارج از دین [۳]، او را در زندان تا پای مرگ برد. از جمله آنها فاضل ارجمند حاجی سیاح و میرزا \[ذکاءالملک\] فروغی [۴] و میرزا محمد علیخان [۵] و فاضل قانونگذار اعتمادالسلطنه [۶] می‌باشد. اما فجایعی که این پست فطرت نسبت به خودم مرتکب شده طوری است که جگرهای اهل ایمان را پاره ساخته و دل‌هایشان را قطعه قطعه می‌کند و حتی موجب وحشت کفار و بت‌پرستان می‌گردد. این مرد پست فطرت موقعی که من با حالت بیماری در حضرت عبدالعظیم پناهنده بودم، دستور زندانی نمودنم را داد. از حضرت عبدالعظیم تا طهران مرا روی برف - با اهانتی که مافوق آن متصور نیست - حرکت دادند و البته اینها پس از غارت اموالم بود. انا لله و انا الیه راجعون. از طهران هم باز یک دسته از کوچک ابدالهای دربار [۱]، مرا سوار اسب بارکشی کرده و خودشان سوار اسب‌های راهوار، من بیمار را در زمستان سخت با این حال تا خانقین حرکت دادند و از ... والی درخواست کردند مرا به بصره تبعید نماید، زیرا می‌دانست اگر مرا در عراق آزاد و به حال خود بگذارد، نزد تو رئیس مذهب، خواهم آمد و گزارش او و اوضاع کشور را به تو گفته و بدبختی‌هایی را که این مرد زِندیق [۲] برای ملت ایران آماده کرده شرح خواهم داد و تو را به کمک دین و فریادرسی مسلمانان خواهم خواند. او می‌دانست اگر من و تو یک جلسه با هم مصاحبه کنیم، دیگر نمی‌تواند وزارت ملت‌کُش خراب کن خود را نگاهداری نموده و کفر را ترویج کند. باز از جمله کارهایی که کرد و بر پست فطرتی و دِنائت [۳] خود افزود، اینکه برای فرو نشاندن هیجان احساسات عمومی، من و هواخواهانم را که فقط روی غیرت دینی (به قدر استطاعت) در مقام مُدافعه از کشور و حقوق مردم برآمده بودیم، به طایفه بابی‌ها نسبت داد؛ همچنان که زبان بریده [۴] ابتدا شهرت داد که من ختنه نشده‌ام! وااسلاما این ناتوانی چیست، این سستی برای چه؟ چگونه ممکن است دزد بی‌سروپا و فرومایه‌ای، مسلمین و کشور اسلام را به اندک بهایی بفروشد و به دانشمندان و سادات اعتنا نکند و به فرزندان مرتضی [۵] بُهتان بزرگی بندد و یک دست قوی نباشد تا برای تسکین خاطر مؤمنین این ریشه گندیده را کنده و انتقام آل پیغمبر را بگیرد؟ به علت این که از شما دور هستم، مفصلاً شکایت نمی‌کنم و چون مجتهد و عالِم حاجی سید علی‌اکبر [۶] عازم بصره بود، به من گفت نامه‌ای به رئیس مذهب بنویسم و این مقاصد را متذکر شوم. من هم،گفته او را پذیرفتم و این نامه را می‌نویسم و می‌دانم خدا به دست تو گشایشی خواهد داد. والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته جمال‌الدین الحسینی **پاورقی‌ها:** [۱] احتمالاً اشاره سیدجمال‌الدین به انعقاد قرارداد ننگین رژی (توتون و تنباکو) است. [۲] منظور میرزاعلی اصغرخان، ملقب به امین‌السلطان (۱۲۷۵ - ۱۳۲۵ ق)، صدراعظم است. [۳] اجتماع [۴] معدن [۱] کاروانسرا [۲] حرکت، جنبش [۳] مقاولات: معاهدات، قراردادها [۱] ملا فیض‌الله دربندی، معروف به آقا دربندی، از علما و فقهای معروف و پرنفوذ دوره ناصری بود. او در امر به معروف و نهی از منکر و انتقاد از ناصرالدین شاه بی‌باک و بی‌پروا بود. [۲] منظور، میرزا رضا کرمانی ( ؟ - ۱۳۱۴ ق) است که از جوانان پرشور و مرید سیدجمال‌الدین اسدآبادی بود. او بعداً ناصرالدین شاه قاجار را ترور کرد و به قتل رساند و خود نیز اعدام شد. [۳] منظور امین‌السلطان است. [۴] محمدحسین فروغی (۱۲۵۵ - ۱۳۲۵ ق)، از شعرا، ادبا و مترجمان برجسته و منورالفکران دوره قاجار به شمار می‌رفت و در برخی از روزنامه‌های دولتی زمان ناصری مشغول به کار بود و به سبب انتقاد از عقب‌افتادگی ایران، به دستور ناصرالدین شاه زندانی شد. [۵] شاید منظور، میرزا علیخان امین‌الدوله (۱۲۵۹ / ۱۲۶۰ - ۱۳۲۲ ق) باشد. وی از رجال و وزرای مشهور عصر قاجار بود و به اصلاح‌طلبی و آزادیخواهی شهرت داشت.محتمل است که منظور سید، حاجی میرزا محمد علی، معروف به حاجی آخوند از علمای بزرگ فارس باشد که از معترضان عمده به قرارداد تنباکو بود. [۶] محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (۱۲۵۹ - ۱۳۱۳ ق)، از رجال دانشمند دوره ناصری بود که بعدها وزیر انطباعات شد. [۱] نوچه [۲] بی‌دین، منظور امین السلطان است. [۳] پستی [۴] منظور همان امین‌السلطان است. [۵] منظور امیر مؤمنان (ع) است. [۶] منظور همان سیدعلی‌اکبر فال اسیری است.