حضرت سلطان آناً فآناً باید در فکر آبادی مملکت باشند و جمیع خرابی‌های مملکت را آماده‌کنند نه آنکه در فکر آباد نمودن خزینه باشند؛ زیرا که مملکت چون آباد گردید، به اندک زمانی خزینه آباد می‌گردد. باید از جانب حضرت سلطان، دو نفر یا سه نفر یا زیادتر، اشخاص امین زیرک فَطینی[۱] در هر مملکتی به طور خَفیّه باشند که با مردم مماشات کنند و از امور رعیت و حاکم مطلع شوند و بدانندکه آن شخص حاکم، به چه نحو با رعیت سلوک می‌کند، حضرت سلطان را اعلام نمایند. با مردمان عالی همت و زیرکان و دانایان و صاحبان تجربه و کارآزموده و کسانی که خدمت بزرگان نموده‌اند در هر امر جزئی و کلی از امور رعیت و مملکت مشورت نمایند. باید که حضرت سلطان با اهل قلم مشورت کنند و ایشان را تربیت نمایند که یک جزء کلی مملکت‌داری منوط به وجود اهل قلم است. حضرت سلطان باید در بردن هر جنسی از مَّلبوسات[۲] و مّطعومات[۳] و مشروبات[۴] از این مملکت به مملکت دیگر و یا از مملکت دیگر به این مملکت، با تجار و اهل معاملات که صادق و امینند مشورت نمایند که باید این امر را بجا آورد یا خیر؟ ایشان، مَضار[۵] و منافع او را بهتر از دیگران می‌دانندکه آیا مصلحت هست که فلان جنس به این مملکت وارد شود و یا خیر و یا اینکه جنسی از این مملکت مصلحت هست که نقل به جای دیگر شود یا خیر؟ کسانی که احوال رعیت و کیفیت مملکت و چگونگی هر امری را از سلطان مخفی می‌دارند، اگر صاحب منصب‌اند، ایشان را عاری نمایند، و اگر عاریند منصب ندهند؛ چرا که حضرت سلطان مانند قلب است و سایر صاحبان منصب مانند اعضا و جوارحند. باید که در هر امری از امور، رجوع به سلطان نمایند و در هر قضیه‌که رخ می‌دهد به عرض حضرت سلطان برسانند که اگر فسادی بر او مترتب شود در صدد سدّ فساد برآیند نه آنکه از سلطان مخفی بدارندکه ضرر او کلی شود و آن زمان از عهده برنیایند. لازم است بر حضرت سلطان در هر جا که شخص کارآمد پیدا شود که مُمِد[۶] حضرت سلطان باشد و باعث آبادی مملکت گردد، امر به احضار او نمایند و او را مورد عنایات و التفاتِ بی‌نهایت گردانند. باید حضرت سلطان دائماً از خصوصیات و اوضاع ارباب مناصب و کارکنان مُلک با اطلاع باشند و مَنهیان[۱] داشته باشند. حضرت سلطان باید سفرای دولت خارجه را در نزد خود بسیارکم راه دهند تا آنکه خوف و جلالت حضرت سلطان در قلب ایشان تأثیر کند و نخستین بار که از جانب دولت خود وارد می‌شوند باید که تا مدتی ایشان را به حضور باهرالنور احضار نفرمایند. لازم است بر حضرت سلطان که نگذارند دول خارجه، مِلک در مملکت حضرت سلطان ابتیاع نمایند[۲] و اگر رعیت لابدّ و لاعلاج است در فروختن، حضرت سلطان ابتیاع نمایند و یا امرکنند به یکی از ارکان دولت که به تصدیق اهل خبره ابتیاع نمایند. حضرت سلطان باید که به امر مملکت و رعیت برسند و در آبادی و تعمیر[۳] ایشان کوشش نمایند و دست تعدی و ظلم از سر رعیت کوتاه نمایند. حضرت سلطان باید شخصی را به جهت امر وزارت[۴] اختیار کنند که مدبر و دانا و بافکر و با تأمل باشد. و ظاهراً و باطناً محبت با حضرت سلطان داشته باشد و از سیره ملوک و وزراء متقدمین و متأخرین، با اطلاع باشد و صاحب حِلم و صبر و بردباری و تحمل مشقت رعیت و ارباب مناصب و غیر ایشان باشد و صاحب علم و کم طمع باشد و با دوست و دشمن مدارا نماید. وزیر باید خود، از ظلم مُحتَرِز[۶] باشد تا به دیگران رسد و دائماً اندیشه آن داشته باشد که مبادا بر بیچاره‌ای، ظلمی واقع شود و او در صدد دفع برنیاید. **پاورقی‌ها:** [۱] فطین: زیرک، باهوش [۲] پوشیدنی‌ها [۳] خوراکی‌ها [۴] آشامیدنی‌های غیرالکلی [۵] جمع مَضَرّت [۶] یاری‌کننده [۱] خبر دهندگان، مُخبِران [۲] ابتیاع نمودن: خریداری کردن [۳] آباد ساختن [۴] منظور، منصب صدارت عظمی یا صدر اعظمی است. [۶] برکنار