سواد سؤال و جواب بنده درگاه شاه جهان پناه با جناب مستطاب فخر الحاج حاجی ملاصادق مجتهد. قم شریف. جناب اسلامیان پناها! منافع و فواید راه‌آهن موجب آبادی مملکت و رفاه رعیت و تکثیر زراعت و ترویج تجارت و تحصیل ثواب اخروی به واسطه سهولت و سرعت تردد به اماکن مقدسه، خاصه به حضرت معصومه سلام‌الله علیها، معلوم رأی اصابت پیرای جنابعالی است و ضرور به عرض ارادت کیش نیست. چیزی که دانستن آن علی التخمین لازم می‌باشد این است: اولاً، با حالت حالیه که راه‌آهن نسبت در هر سال رویهمرفته از طهران و توابع آن و همچنین از کاشان و توابع آن، چند نفر زوار به قم تردد می‌کنند. ثانیاً، در صورتی که راه آهن از طهران و کاشان به قم کشیده شود در مدت سه ساعت از طهران به قم می‌توانند رفت و مخارج مترددین به قرار ذیل مقرر باشد. آنوقت عدد عابرین چقدر خواهد بود؟ این قِسم حساب‌ها معلوم است از روی حدس و تخمینی است نه تحقیقی: طبقه اغنیا از طهران الی قم ذهاباً، اواسط ناس ذهاباً و ایاباً نفری، فقرا و ادانی ناس به شرح ایضاً نفری و ایاباً نفری. آنچه به نظر اصابت اثر جنابعالی می‌رسد، حسابی از روی تخمین، مرقوم و به خاتم شریف مختوم خواهند فرمود. ایام سعادت مستدام باد. معروضه ۱۰ شهر جمادی الثانیه سنه ۱۲۹۲. محل مهر مقرب الخاقان: میرزا یوسف خان مستشارالوزاره **فتوا** آنچه به نظر قاصر[۱] و رأی فاتر[۲] می‌رسد، این است که راه‌آهن موجب تعمیر و آبادانی جمیع قِفار موحشه[۳] و بَراری بائره[۴] و ترخیص نرخ غالب حبوبات و غلات، بلکه آثمار و فَواکه، بلکه اغلب مأکولات[۶] و اشیاء لازمه تعیّش[۷] است و رافع بطالت بطّالین[۸] و سود و مزد پیداکردن جماعت بیکارها و بیعارها و تقلیل مردم بیکاره و اهل سؤال[۱] خواهد شد و تقریباً از دارالخلافه و ماحولها[۲] به زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام در هر روزی سه هزار نفر یا دو هزار و یا زیادتر به تفاوت ایام جمعات و اعیاد و لیالی متبرکه و وقفات مخصوصه خواهند رفت و مثل همین تعداد از کاشان و توابع آن به زیارت یا اندکی کمتر خواهند آمد، بلکه کسبه و پیله‌وران و سایر اصناف مردم از اهل حاجات و مَحاویج[۳]، از راه‌آهن عبور خواهند نمود و به ملاحظه آنها عدد زیادتر شاید بشود. خلاصه آنچه تصور می‌شود منافع لاتُحصی[۴] در راه‌آهن تصور می‌شود و توهمات نیش غولی[۵] به نحو مرقوم از راه توهم می‌شود. و هرگاه مشیت الهیه و عنایت ربانیه شامل احوال اهل ایران شود که راه‌آهن من البحر الی البحر[۶] متصل شود، گلستان و رفع شکستگی و پریشانی قاطبه خلق می‌شود و هر یک به شغلی می‌پردازند. کُلّ یَعمَلُ علی شاکِلَتِهِ[۷]، و معمورات[۸] متصل به یکدیگر می‌شوند و ارض، قَفْر[۹] و بایر نخواهد بود و چنانکه از بلاد تمام ممالک به نحو تواتر مسموع شده و خیالات به ضررات معارض است و وفور فواید و منافع و قیاس به سایر بلاد و ممالک. هذا ما یُودّی الیه الفِکرُ ظاهراً و العلمُ عِندَاللهِ و هوَ عَلی خَلْقِهِ عَطوفٌ رَوْفٌ[۱۰]. حرّره الاقل فی شهر جمادی الثانیه ۱۲۹۲. محل خط و مهر جناب مستطاب حاجی ملاصادق مجتهد. قم شریف. **پاورقی‌ها:** [۱] کوتاه، نارسا، کنایه از تواضع و فروتنی است. [۲] سست [۳] قفار موحشه: بیابان‌های ترسناک [۴] براری بائره: صحراهای لم یزرع [۵] ترخیص... اثمار و فواکه: آزاد گذاردن (ارزان کردن) نرخ...میوه‌ها [۶] خوردنی‌ها [۷] زندگانی [۸] رافع بطالت بطالین: برطرف کننده بیکاری بیکاران، اشتغال بیکاران [۹] اهل سؤال: نیازمندان [۱۰] ماحولها: اطراف آن [۱۱] جمع مُحوج: نیازمندان [۱۲] لا تحصی: بی‌شمار، بسیار [۱۳] نیش غولی: موهوم، خرافی [۱۴] من البحر الی البحر: از دریا [ی مازندران] تا دریا [ی عمان یا خلیج فارس] [۱۵] اسراء، ۸۴: هر کس به شیوه خویش عمل می‌کند. [۱۶] آبادی‌ها [۱۷] خالی از سکنه، ویران [۱۸] این آن چیزی است که به فکر ما می‌رسد، [و] دانش و آگاهی نزد خداوند است و او بر بندگانش مهربان است.