مرحوم آقا سید محمد بعد از فوت والدش [۱] به کربلا رفته و ریاست عامّه مسلمین و بلاد اسلام به او منتهی شد. و سلطان عصر، مرحوم فتحعلی شاه را به او اخلاص بسیار بوده و در همه امور، مطیع آن بزرگوار بوده و به امر او، سلطان جمع عساکر نموده و مهیای جهاد با سلطان روس شد. و چون دولت روس بر بلاد مسلمانان استیلا یافت (مانند دربند و قبّه و گنجه و شیروان و غیر آنها از ولایات اطراف) پس مسلمانان، احوال خود را به آقا سید محمد عرضه داشتند که کفار بر بلاد ما غلبه نمودند و ما را امر نمودند که اطفال ما را به سوی معلمان [۳] ایشان بفرستیم تا رسوم دین ایشان را و طریقه و شریعت ایشان را یادگیرند و بالنسبه به قرآن و مساجد و سایر شعایر اسلام بی احترامی می‌نمایند. پس آن جناب به جهاد امر نمود و خود بنفسه، با جمع کثیر از علما و متدینین و طلاب، بدان صوب رفته، لیکن مسلمانان تقصیر کردند [۴] و مغلوب روسیه شدند و آن جناب به قزوین معاودت فرمود. این مرحله، مایه فتح لسان منافقین و رجوع ضعفه [۵] مسلمین از اعتقاد به جناب ایشان و قلت احترام سلطان گشت. و آن جناب از حزن و اندوه – چنانچه سَجیه [۶] آبا و اجداد آن جناب بود – مریض شد و در همان سفر وفات کرد. جسد مطهر او را به کربلا بردند و در آنجا در قبه معروفه مدفون کردند. رضی الله عنه و حشره مع آبائه المعصومین (ع) [۷]. **پاورقی‌ها:** [۱] منظور سید علی طباطبایی، ملقب به «صاحب ریاض» است. [۲] منظور، جنگ دوم ایران و روسیه در سال ۱۲۴۱ ق است. [۳] در اصل: معلم [۴] تقصیر کردن: کوتاهی کردن [۵] سست دینان [۶] خُلق و خوی [۷] خداوند از او خشنود باشد و او را با اجداد معصومش محشور گرداند. * قصص العلماء، ص ۱۶۳.