دیروز عصر وکلاء محترم آذربایجان برای مخابره مطلبی، اعضاء انجمن محترم تبریز را به تلگراف‌خانه دعوت کرده بودند و بعد از مخابره مطلب معلوم شد با اینکه وکلای آذربایجان و سایر اعضای مجلس شورای ملی یقین راسخ داشتند که بعد از مخابره چند روز قبل و نصایح و مواعظی که با دلایل و براهین، تلگرافاً به اعضای انجمن محترم اظهار داشته‌اند، اقل تا چندی بعضی اقدامات به خاطر اهالی آذربایجان خطور نخواهد کرد و با کمال سکون و طمأنینه خاطر، منتظر نتیجه اقدامات مجلس شورای ملی در تتمیم قانون اساسی و ترتیب قوانینِ دستورالعمل حکام و تنظیمات ادارات و غیره خواهند بود، ولی برخلاف انتظار معلوم می‌شود از دیروز باز اهالی، بازار و دکاکین را بسته و برای مطالبه تکمیل قانون اساسی در تلگراف‌خانه ازدحامی دارند. این خبر با عدم انتظار مجلس شورای ملی و فرط اشتغال به ترتیب قانون اساسی و سایر مهمات، فوق‌العاده مایه تعجب و حیرت شد. بالاخره این اقدام و حرکات غیر مترقب بر این محمول شد که شاید جزئیات و خصوصیات قانون اساسی در نظر اهالی آذربایجان درست معلوم و مکشوف نیست و لازم شد که در این تلگراف تا یک اندازه کیفیات و تقسیمات جزئیه قانون اساسی تشریح شود و موانعی که برای پیشرفت آن جزئیات با این عجله و شتاب در میان است تصریحاً اظهار شود تا بدانند که مجلس شورای ملی ابداً در این موضوع کوتاهی و اهمالی نکرده است. اگر وقایعی که مجلس ملاحظه کرده رعایت نمی‌شد شاید ترتیب تکمیل قانون اساسی در مملکت ما با اوضاع حالیه، مشکل بلکه محال می‌نمود. اولاً، باید اهالی محترم آذربایجان بدانند که بعد از وضع فصولی که در قانون اساسی مجلس شورای ملی به صحه همایونی مُوشّح شده قسمت عمده از بقیه آن که اهمیت فوق‌العاده دارد بلکه روح و حقیقت قانون اساسی همان است، قسمتی است که راجع به حقوق عمومی ملیّه و ترتیب قضاوت و محاکمات عدلیه است و در ضمن این قسمت، مطالب اساسیه و مهمی است که صرف‌نظر و سکوت از آنها در حقیقت صرف‌نظر و سکوت از تمام قانون اساسی است؛ یعنی اگر [۱] آن مطالب در قانون اساسی درج نشود می‌توان گفت باید از قانون اساسی صرف‌نظر کرد و به همان مقدار که در قانون مجلس شورای ملی نوشته شده قناعت نمود. و در این دو قسمت مطالب و فصولی است که در نظر اشخاصی که به حقایق و اسرار شرع مطاع واقف نیستند سهل‌القبول به نظر نمی‌آید. مجلس شورای ملی از اول این نکته را در نظر داشت که با وجود معاندین قوی و دشمن‌های اجنبی و خانگی که برای این مشروع مقدس داریم دشمن زیاد کردن، از طریقه عقل خارج و جلب قلوب عامه مردم، از شرایط عاقبت‌بینی و مآل‌اندیشی است. این ملاحظه مهم، مجلس را مجبور کرد که از وضع و انتشار این قانون، از بهانه دادن به دست بعضی کوتاه نظران که از اعماق مطلب به کلی بی خبر و برای اجرای مقاصد خود به ظواهر امور توسل می‌جویند احتراز کند. این بود که از چند روز قبل از روزی که در تلگراف خانه به اعضاء انجمن [تبریز]، مخابره حضوری شد مجلس مرکّب از بزرگان حجج‌الاسلام و محققین علماء اعلام دارالخلافه و دانشمندان وکلاء آذربایجان و طهران تشکیل داده شده و هر روز چند ساعت در مواد قانون اساسی با کمال بی‌غرضی و دقت فوق‌العاده مباحثه علنی می‌شود و به واسطه دقت امر و اهمیت موضوع، هر روز بیش از دو سه ماده از تحت نظر و مباحثه خارج نمی‌شود و مخصوصاً در مجلس مزبور تمام مصالح و فوائدی که نتیجه وضع این قانون است بحث و ایراد می‌شود و انصافاً علماء اعلام با کمال جدّ و جهد مشغول تصحیح عبارات قانون هستند که معانی و حقایقی که مقصود است به الفاظی که در انظار عوام و معاندین این اساس مقدس موهِم [۲] نباشد تعبیر شود. و دور نبود اگر بعضی موانع و عوائق [۳] خارجیه از قبیل انقلابات [۴] ولایات و فسادطلبی بعضی فتنه‌جویان، معادله نمی‌کرد تاکنون قانون اساسی، تکمیل و به صحّه مقدسه همایونی نیز رسیده بود. ولی با کمال تأسف دیده می‌شود که هر وقت اعضاء مجلس شورای ملی با هزار زحمت، مجلس برای انجام این امر فراهم می‌کنند وصولِ خبرِ فتنه از یکی اطراف، زحمات را باطل و حَواس را متفرق می‌کند. مثل اینکه دیروز در موقعی که ابدا انتظار این مقدمه نبود خبر تبریز رسید و وکلاء محترم را امروز به آمدن تلگراف‌خانه مجبورکرد. بالجمله باید دانست اگر به اعضاء انجمن تبریز و سایر اهالی آذربایجان القاء شده است‌که تأخیر قانون اساسی مِن باب عدم مساعدت دولت یا شخص سلطنت است، به تمام نوامیس مقدسه الهیّه سوگند یاد می‌شود که تا این ساعت ابداً عدم مساعدت در این موضوع به خصوص از جانب دولت مشاهده نشده، بلکه یقین ثابت برای اعضای مجلس حاصل است که هر وقت فصول قانون اساسی در مجلس تصویب و به پیشگاه همایون فرستاده شود بعد از اول مدتی به صحّه همایون خواهد رسید و ابدا از طرف قرین الشرف همایونی مضایقت [۵] و تأمل نخواهد رفت. و البته اگر مضایقت از آن طرف احساس شود مخفی و مستور نخواهد ماند. آن وقت اهالی آذربایجان نیز در این قبیل اقدامات مشتوم [۶] و مصون نخواهند بود. پس علت تأخیر، غیر از همین ملاحظاتِ دقیقه و مهمّه مجلس محترم، چیز دیگر نیست و گمان می‌کنیم اگر اهالی آذربایجان هم با نظر صائب و فکر دوراندیش در قیافه امور نظر کنند این ملاحظات مجلس را تصویب خواهند کرد و مساعی مجلس محترم در حفظ استقبال و استقلال ملی در نظر آنها به این قبیل اقدامات مُجری [۷] نخواهد شد. دیگر آنکه خدای نخواسته تصور شود اهالی آذربایجان خود را مکلف به رعایت نکات مشروعه فوق ندانسته در چنین مطلب مهم که به انواع مشکلات و ملاحظات شرعیه و احتمالیه محاط است، مجبوریت حفظ احتیاط را احساس نکنند. چون مجلس شورای ملی که امروز مرکز اختیارات و ادارات است، نمی‌تواند فقط با رعایت میل و سلیقه یک قطعه ایران ملاحظات کلیّه را ترک کند معذور است از اینکه نظر به ازدحام تبریز، سعادت استقبال و موجبات استقلال کلیه ایران را در خطر اندازد، و هرگاه چنانچه مخل آتیه و انتظارات، این تصور مورد ندارد باید انجمن محترم، اهالی غیرتمند آذربایجان را به مواعظ حسنه و قول لیّن [۸] اقناع کنند و یک چندی به اعضاء مجلس شورای ملی وقت و فرصت بدهند که شاید به خواست خداوند به معاینه [۹] نتیجه زحمات خود موفق و بهره‌مند شوند. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: قوانین [۲] به شک اندازنده [۳] جمع عائقه: موانع [۴] آشوب‌ها [۵] کوتاهی [۶] مورد دشنام قرارگرفته [۷] جاری [۸] قول لیّن: سخن نرم و ملایم [۹] به چشم دیدن چیزی را