آیا در این حال که نسیم بیداری در ایران وزیده و اهالی بالانسبه هشیار گردیده، همه اهل غیرت، مردم را ترغیب می‌کنند به طرف شرف، بهتر است آنچه موافق شرف است نسبت به هر طبقه و جماعت، آن را تصریحاً بگویند و بنویسند. بسیار مردم می‌دانند باید کاری کنند و نمی‌دانند که چه باید کنند. گفتم: بلی راست می‌فرمایید، حالت اغلب مردم، الآن شبیه است به کسی که در خواب عمیق بوده یک دفعه به ضرب لگدِ سخت بیدار شده، می‌بیند چندین دزد می‌خواهند همه چیز او را ببرند، و این بیدار شده مضطرب‌الحال و پریشان حواس، می‌خواهد کاری کند، نمی‌داند چه کند. اول فریادی می‌زند، دیگران هم بیدار شده بی‌هوشانه می‌دوند و به استقامت و تأمل راه نمی‌روند تا حواس جمع شده به تدابیر، راه دزد بگیری را به طور عقل پیش بگیرند. حالا باید با تأمل و تأنی راه درک شرف و نجات، عزت و حیات را به یکدیگر بنماییم. اما درک شرف اعلی برای ذات اقدس اعلیحضرت شهریاری خلداللّه [سُلطانَهُ] از آن بالاتر متصور نیست که فرمودند اولین شرف و عزت و قدرت و نام نیک و افتخار اعطاء عدالت به رعیت و مَعیت با مشورت و القاء اتحاد تام میان عقلاء ملت و رجال دولت و توجه به ترتیب ادارات و اصلاح امور و سپردن کارها به اهل و اجتناب از حرکات هزل و مخارج بیهوده و ملاحظه صرفه در امور و اشتغال به رفع نقایص و رفع همت به زنده کردن این مملکت قریب به احتضار که همه را این ذات مقدس داراست و چه نام بزرگی در سرلوحه حیات جدید ایران، یادگار این ایندگان در میان عالمیان مثل میکادو[۱] و بالاتر از این خواهند گذاشت. اما شرف وزرا واضح است. ملاحظه باید کنند که دولت علیٌه مقام ایشان را به جایی برده که رشته حیات این دولت و رفاهیت چندین کرور رعیت و بقاء مملکت را به دست ایشان سپرده، به راه انصاف هوای نفس و غرض شخصی را ترک کرده به طور جدّ به عوض اخذ شرف و افتخار، اقدام به کار کنند، نه مثل سابق‌ها با اخذ عوض از جریمه و رشوه و واسطه و تملق و تضرع و تمجید و تهدید، اقدام به کار نمایند. خدا و خداوندگار و این ملت پریشان و شأن بزرگواری و نام تاریخی و اثر استقبالی و ثمر حالی را ملاحظه نمایند. به خدا قسم نحس و نکبت این دولت و ملت، اول از همه به دنیا و آخرت و راحت و عزت و شرف و ثروت ایشان صدمه می‌زند. اما شرف وکلای مجلس شورای محترم ملی این است که میان خود و خداوند بدون ملاحظه ترفّع[۲] یکی به دیگری بطور برادری با اتفاق، تأمل و غور در مصالح این دولت و ملت و مملکت نمایند و راحت را بر خود نپسندیده، شب و روزِ خود را صرف اصلاح امور و ترتیب قوانین نمایند و حریص بر نطق تنها نباشند که نامشان مشهور و یا در روزنامه مسطور گردد و نظم و ادب و احترام داخلی خودشان را زیاد منظور دارند و از نفاق و اختلاف در مقصد پرهیز کنند، اگرچه هزار اختلاف مقالی داشته باشند و حفظ این مقام مقدس را بنمایند و بدانند در مورد خطری بزرگ واقع شده‌اند. و اما شرف بزرگان و شاهزادگان و امرایی که مدت‌های مدیده است از برکت سرپرستی سلطنت علیّه در این مملکت، که مَسکن و محل امن و عزت و اقتدار ایشان است، از اموال رعیت بیچاره خدمتکار با کمال رفاهیت بدون اینکه از دلخواه ایشان مانعی باشد، عیش و عشرت کرده و کرورها ذخیره نموده، دولت خراب کرده و مقروض طمع ایشان، و ملت و رعیت، پریشانِ اخذ و حرص ایشان گردیده. الآن شرف ایشان این است [که] می‌بینند دولت زیر بار قرض مهلک خارجه [رفته] و خرج بر دخل، شش کرور فزونی کرده، مملکت خراب شده و مزارع بایر مانده و لشکر، پریشان و گرسنه و ویلان، خزینه خالی، ملبوس و ذخیره عسکریه نابود، امور مملکت در انقلاب. این بزرگان، اداء حق عظیم سلطنت و شکر نعمت بر ایشان الزام می‌کند که از آن کرورها به اتفاق و معیّت، هریک به قدر مکنت جمع کرده، خرج زاید دولت را که باقی حقوق لشکر و ارباب حقوق پریشان است بدهند و نگذارند دولت بیشتر از سابق مقروض خارجه یا داخله شود و به بانک ملی حمایت کنند تا به کارهای عمده از قبیل راه ساختن و کارخانه راه انداختن و استخراج معدن و غیرها اقدام نماید. و اشدّ لزوم برایشان این است که خود به دولت علیّه اظهار دارند ماها که از املاک و ذخایر خزاین خودمان بیشتر از کفایت سالیانه دخل می‌بریم، موقتی تا چند سال این مواجب دستی که می‌گیریم و دولت و رعیت را پریشان کرده‌ایم، این را عفو کردیم؛ نه این که در چنین حال [به] دولت و ملت و مملکت ابداً رحم و انصاف ننموده، باز پول گرفته منصب دهند و عزل کنند و نصب کنند و به طور اشد از دولت مطالبه کنند، قرض کرده بدهد ایشان به صرف تجملات و عیش‌ها برسانند. **پاورقی‌ها:** [۱] امپراطور اصلاح‌طلب ژاپن در قرن ۱۹ میلادی و بنیانگذار ژاپن نوین. [۲] برتری جستن