آقایان عظام می‌دانند که از بدو تأسیس سلطنت ایران تا چهاردهم شهر جمادی‌الثانیه ۱۳۲۴، دولت ایران دولت مستبده بوده؛ به این معنی امور مملکت از خطا و صواب به رأی و اراده اشخاص مخصوصی اداره می‌شده است. و چون نتیجه وخامت و سوءعاقبت استبداد در نظر شریعت‌پرست بندگان اعلیحضرت اقدس شاهنشاه مظفرالدین شاه خلّدالله ملکه و سلطنته، واضح و مبرهن‌گردیده و با بداهت عقل دانستند که حکم شخص واحد در امور یک مملکت غالباً دور از صواب و برخلاف فرموده حضرت ختمی ماب است، محض اجرای اوامر خداوندی و ادای فریضه مسلمانی و اشاعة عدل و توسعة فضل، طریقة سلطنت مستبده را به رویه سلطنت مشروطه تبدیل فرموده و در تاریخ چهاردهم شهر جمادی‌الثانیه ۱۳۲۴ به تأسیس سلطنت مشروطه و انعقاد مجلس شورای ملی فرمان و دستخط ملوکانه صادر و عموم اهالی ایران را از این موهبت عظمی و عطیه کبری قرین تشکر و رهین منت فرمودند و مطابق نظامنامه‌که طبع و نشر شده و البته به نظر آقایان رسیده، وکلای ملتی دارالخلافه و بعضی از ولایات تعیین شده، از شهر رمضان‌المبارک، مجلس شورای ملی در عمارت بهارستان تهران منعقد و غیر از روز دوشنبه و چهارشنبه همه روزه، بزرگان آگاه و وکلای کاردان و امنای ذوی‌الاحترام از چهار ساعت به غروب مانده تا وقت غروب در آنجا جمع شده به مذاکره و مشاوره امور مهمه مشغولند. فایده سلطنت مشروطه و انعقاد مجلس شوری اجمالاً این است: اولا، وزارتخانه‌های دولت بعد از این در تحت قاعده صحیحه تشکیل شده، هرج و مرج و بی‌ترتیبی و بی‌انتظامی و رشوه و تعارف و تضییع حقوق، به کلی از دستگاه دولت متروک و منسوخ می‌گردد. ثانیاً، مالیات و عواید دولت با ملاحظه، صرف حقوق رعیت و صیانت حدود مملکت و تکثیر آبادی و رفع خرابی بلاد شده از حیف و میل عمّال و مباشرین محفوظ می‌ماند. ثالثاً، نواقصی که در ضروریات و حوائج مملکت است از ایجاد کارخانجات و ترویج علوم و صنایع و ازدیاد زراعت و فلاحت و هزارگونه منابع و سرچشمه‌های منفعت تکمیل می‌شود. رابعاً، قانون مقدس شرع محمّدی صلی‌اللّه علیه و آله که قانون مملکت ماست و اجراء آن تاکنون به واسطه استبداد و اهمال مباشرین امور مملکت معوق و معطل مانده، اجرا می‌شود. حاصل کلام، تمام ابواب سعادت و عدالت و خوشبختی و رفاهیت و آسایش عموم در سایه سلطنت مشروطه و انعقاد مجلس شورای ملی مفتوح است و ان‌شاءالله تعالی عن قریب از ثمرات این شجره مبعوثه مسعوده، عموم اهالی ایران منتفع شده و از حلاوت آن، کام‌ها شیرین خواهند نمود. ولی چنان‌که به سمع آقایان رسیده، مطلعند چون اداره امور تاکنون به طور استبداد بوده قاعده و قانون صحیحی که متضمن مآل‌بینی و عاقبت‌اندیشی باشد در دستگاه دولت نبوده، رفته رفته به مرور زمان مالیه دولت رو به نقصان گذاشته، ناچار به استقراض از خارجه شده، در این چند ساله مبالغ کلی دولت علیّه از دولت روس و بانک‌های فرنگی در طهران قرض نموده است و حالا هم برای اداره امور، ناچار به استقراض است. در این چند روزه موضوع گفتگو و مباحثه در مجلس شورای ملی، مسئله استقراض دولت بوده است که آیا قرض از روس و انگلیس و اقتدار آنها و ضعف و اِنکسار ما مقتضی مصلحت دولت و ملت ایران هست یا خیر؟ پس از مباحثات و مذاکرات، حاصل رأی وکلای مجلس و بلکه عقیده کل مسلمین و متدینین این است که استقراض دولت ایران از خارجه با اوضاع امروز دنیا، عظیم‌ترین‌گناه و بزرگترین معاصی و شنیع‌ترین اعمال است؛ زیرا استقراض از خارجه به حکم تجربه و عقل و به طور قطع و یقین، وسیله تسلیط خارجه بر مسلمین و تباهی مملکت و باعث انقراض دولت و فروختن ناموس ملت است. نظر به این ملاحظات، در مجلس شورای ملی اتفاق آراء بر این شد که ملت ایران، ولو به فروختن کفش و کلاه هم باشد، باید یک بانک ملی با شرایط لازمه محکمه تأسیس نموده سرمایه‌ای فراهم کنند که هم قرض دولت را بدهند و هم خرج امروزه دولت را برسانند و هم به امور نافعه که مایحتاج مملکت است از راه‌سازی و ایجاد کارخانجات و غیره شروع نموده، منافع کثیره از آن حاصل نمایند. حال، موافق اعلانی که منتشر شده، بانک ملی تأسیس‌گشته از علماء و رجال و وزراء و اعیان و تجار و کسبه و دهاقین از هر طبقه و صنف، حتی طلاب علوم دینیه که نظر به کمال عُسرت و ضیق معیشت از دایره این شرکت و تکلیف مستثنی بوده‌اند - باز از روی غیرتمندی و عصبیت مذهبی علی قدرِ استطاعتهم از یک تومان الی پنجاه هزار تومان سرمایه به بانک ملی داده و می‌دهند. و چون بر هر فردی از افراد ایرانی و پیرو مذهب مسلمانی شرعاً و عقلاً واجب و متحتّم است که دست اتفاق داده، از اعانه و امداد بانک ملی، احتیاج دولت متبوعه خود را از خارجه رفع نموده و شریعت حضرت ختمی مرتبت و ناموس ملت را حفظ، و خاک مقدس ایران راکه وطن مألوف و خانه موروث مسلمین است از مداخله و تسلط اجانب صیانت نمایند، لهذا فریضه دینداری و مقام علم و تقوای آقایان علما و قائدین ملت اسلام است که بعد از رسیدن این مقاله، عموم اهالی را از اعیان و رجال و تجار و طلاب و کسبه و اصناف در مسجد حاضر نموده، این مقاله را با نظامنامه انتخاب مجلس شورای ملی و اعلان بانک برای عموم اهالی قرائت نمایند و پس از آن برحسب تکلیف شرعی، عبادالله را به فواید و منافع استقلال و کمک به بانک ملی که وسیله حیات ایران و نجات ایرانیان است ملتفت و متوجه سازند،که هرکس به قدر استطاعت خود از نفری یک تومان الی صد هزار تومان، اعانه و امداد نموده به بانک ملی به عنوان قرض بدهند و قبض بگیرند. همین که عَراده معاملات بانک با دولت به کار افتاد و شروع به دادوستد نمود، هرکس که پول خود را خواست، سند بانک را داده اصل و منافع آن را دریافت‌کند. مخصوصاً این نکته را به عموم اهالی درست‌گوشزد و حالی فرمایید که مجلس شورای ملی از طرف عموم ملت ایران در سرمایه بانک و وضع معاملاتِ او ناظر و بصیر و عالِم و خبیر خواهد بود و محال است پولی را که ملت ایران امروزه به بانک مزبور قرض می‌دهند با اهتمامات مجلس شورای ملی دیناری سوخت و سوز بشود. نظر به همین اعتماد و اطمینان، بعضی از تجار غیرتمند، مبلغ خطیر سرمایه به بانک مزبور داده‌اند. باکمال خاطر جمعی، هرکس هرچه می‌تواند امروزه کمک و استمداد نموده قرض بدهد و از بانک مزبور قبض بگیرد و هر وقت‌که به پول خود محتاج شد بعدها سند بانک را داده اصل و منافع حاصله آن را موافق محاسباتشان از بانک، دریافت‌کند. مقصود این است، معامله با بانک ملی مثل معامله متداوله با یک شریک است؛ فرقی در کار نیست مگر اینکه دادن پول به تاجر و صرافی که سرمایه او غیرمعین و طریقه دادوستد و باطن کار او مبهم است، تحمل سوخت و سوز و ضرر و زیان می‌باشد، اما قرض دادن به بانک ملی که سرمایه و اعتبار آن عجالتاً به سی کرور و بعد به صد کرور تعیین شده و عموم مردم یک مملکت از اعمال و طرز معاملات آن همه روزه به واسطه انتشار روزنامجات مطلع خواهند بود، به هیچ وجه احتمال سوخت و سوز نمی‌رود و بلکه از وجود چنین تجارتخانه معتبر، رفع احتیاجات دولت شده روز به روز بر قوّت و شوکت دولت و ملت اسلام افزوده و از نفوذ و رسوخ اجانب کاسته می‌گردد. والسلام علی من اتبع الهدی. **پاورقی‌ها:** [۱] ماه [۲] نگاهداری [۳] وام گرفتن [۴] شکست [۵] مسلط کردن [۶] آنچه مورد احتیاج است. [۷] جمع دهقان: زمینداران [۸] کمال عُسرت و ضیق معیشت: تنگدستی تمام و سختی زندگانی [۹] علی قدر استطاعتهم: به اندازه توانایی‌شان [۱۰] لازم، واجب [۱۱] وطن مألوف: محل و شهری که شخص بدان انس گرفته و در آنجا نشو و نما یافته است. [۱۲] در اصل: استبداد [۱۳] پیشوایان [۱۴] چرخه [۱۵] تاریخ بیداری ایرانیان، بخش دوم، ص ۱۴ - ۱۷.