حجةالاسلاما! ملاذالاناما! مدّظلّکم العالی! چه می‌فرمائید در این مسئله شرعیّه که در این تاریخ که تسلّط دول اجنبیّه بر مملکت اسلام به آن درجه در تزاید، و خوف تسلط کلّی در مدّ نظر است؛ و این آثار وخیمه نیست مگر از استبداد متصدّیان امور دولتی و آنچه از لوازم استبداد است که ما ادبا تصریح نمی‌نمائیم. در آن حالت آیا جایز است که دولت را از استبداد مانع شده وادارند که امورات سیاسی و مملکتی را با تصویب و تصدیق علماء و عقلاء مملکت اداره نماید و آنچه علماء و عقلا صلاح دانند معمول و مجری دارد یا نه؟ که در این صورت هم خطا و خیانت هر دو کمتر، و حفظ ناموس دولت اسلام بیشتر خواهد بود. و آیا این عمل، گذشته از جواز، حکم وجوب دارد یا نه؟ ایضاً، در حالتی که مظالم وارده بر رعیّت فوق الطاقه و تمامی امورات کشوری و لشکری غیرمنظم و حدودِگرفتن مالیات، مختل و باب رشوت و تعدی فوق‌العاده باز، و از این بی‌انتظامی و بی‌حسابی، کار رعیّت از پریشانی گذشته، به استیصال رسیده و غالبأ به ولایات خارجه مهاجرت می‌نمایند، در این صورت آیا جائز است که علما و عقلاء مملکت، مداخله در امورات مملکتی کرده؟ نه از روی اعتقاد بر جواز اعمال دولت، بلکه از بابت سعی در تقلیل و تحدید ظلم به حکم: ما لا یُدرکُ کُلّه لا یُترکُ کُلّه [۲]، یا نه؟ توضیحاً معروض می‌دارد که مالیات و گمرک و امثال آن از امور مألوفه معروفه [۳] و خدمتانه است و ده یک و نحوها از رعیّت‌گرفته می‌شود و لکن نه در اخذ آن میزانی هست و نه در مصرف آن محل صحیحی؛ بلکه حتی‌القدره [۴] فکر، در تزیید [۵] تعدّیات و هم در تنقیص [۶] مصارف صحیحه‌ای است از قبیل مصارف اصلاحات مملکت و تأمین شوارع [۷] و مرتب نمودن قشون و امثال آن،که جز اسم بی‌مسمّی اثری ندارد. در این صورتِ معروضه که شرح و بسط آن لزومی ندارد، آیا مسلمین را جایز است که بر این امور مداخله کرده، عقلاء مملکت و علماء ملّت این امورات وارده بر بی‌ترتیب را حدّی معیّن [۱] نمایند ودولت را مجبور نمایند که در تمامی امورات قاعده گذاشته، آن قاعده را بی‌تخلّف و به مساوات در حق همه اجراء نمایند یا نه؟ و این عمل که از قبیل سعی در تقلیل ظلم و سدّ باب و سِعَت [۱] دائره تعدّی است، آیا فقط حکم جواز دارد یا اینکه وجوبی نیز دارد؟ فی شهر رمضان ۱۳۲۴. فتوا بسم‌الله الرحمن الرحیم. معلوم است اهتمام در تقلیل ظلم و سدّ ابواب تعدّیات مستبدانه و ناامنیت‌های طرق و شوارع و ترتیبات صحیحه در آسایش عموم مسلمین و آبادانی مملکت و تهیه و استعداد قطع طمع اعادی [۲] و غیر ذلک من المصالح العامّه، از اهمّ تکالیف عامّه مسلمین است و ان‌شاءالله تعالی مدد غیبی تأیید خواهند فرمود. والسّلام علی اخواننا المؤمنین و رحمةالله و برکاته. حرره الاحقر الجانی: محمد کاظم الخراسانی. بسم‌الله الرّحمن الرّحیم. ظاهراً این معنی از بدیهیّات باشد که در این جزو از زمان با این کمال استیلای اعادی از هر طرف، قوام و استقلال دولت علیّه اسلامیّه دامت شوکتها که موقوفٌ علیه حفظ بیضه اسلام و ثغور مُسلمین بوده و بدین واسطه از اهمّ مطالب است، به چنین ترتیب صحیح متوقف باشد و گمان نمی‌رود احدی از کارگزاران امور دولتی هم بعد از اغماض از اغراض و مصالح شخصیّة خود، در این باب تأمّلی داشته باشند؛ و ان شاءالله تعالی حضرت ولی عصر عجل‌الله فرجه و جعل ارواحنا له الفداء اسباب انتظام آن را بر وجه احسن و نظام اتقن فراهم و به مدد غیبی تأیید خواهند فرمود. ان شاءالله تعالی. حرّره الاحقر الجانی: محمدکاظم الخراسانی. **پاورقی‌ها:** [۱] حدّی معیّن، محدود کردن [۲] آنچه راکه همه آن درک نمی‌شود، نباید همه آن را ترک کرد. [۳] امور مألوفه معروفه:کارهای آشنای شناخته شده. [۴] حتی‌القدره: به اندازه توانایی [۵] زیاد کردن [۶] کم کردن [۷] جاده‌ها [۸] جمع‌الجمع عدو: دشمنان [۹] روزنامه انجمن تبریز، س ۱، ش ۳۵، ۱۱ ذیحجه ۱۳۲۴ ق، ص ۲ و ۳.