حاج شیخ فضل‌الله نوری: چنددقیقه با من گوش دارید. اولا رابطه مرا با صدارت و دولت خوب می‌دانید و مهر و محبت وزرا و صدارت که تا چه اندازه نسبت به من داشتند. از اینجا می‌گذرم. زمانی که شما به خانه من آمدید و همراهی خواستید، فوری از جماعت دولتی چشم پوشیدم و با شما همرأی و همراه شدم. این را هم البته می‌دانید از روز حرکت از طهران به قم تا امروز، مبالغی گزاف مخارج تمام این حضرات[۱] کردم و دیناری از هیچ کس نمی‌خواهم و تمنّی ندارم. از این هم می‌گذرم. مراد این است که تا امروز بحمدالله برای ما خوب پیش آمده است. اقدامات ما نتیجه خوبی داده است. دشمن هم مغلوب و سپس معدوم صرف خواهد شد و به سلامتی خواهیم رفت و روزگار بر مراد ما خواهد گشت. الان اینجا را طهران بگیرید، بفرمایید ببینم چه خواهیم کرد یا چه اقداماتی خواهید نمود؟ آقای طباطبائی: مراد ما کلیه از این شورش و هیجان و از این انقلابات و این اقدامات، دو مسئله بود: در صورتی که مراد و مقصد ما زود حاصل می‌گشت، همان نکته وصولِ اخذ پول[۲] بود. حالیه که کار به خوبی برای ما پیشرفت کرده، مراد و مقصد ما متحداً تغییر سلطنت مستقله است به مشروطه و مراد از مشروطه، تعیین مرسوم معین[۳] است برای شخص پادشاه که هیچ وقت نتواند پول ملت را تفریط به مخارج باطل نماید و به مصارف بی‌حاصل صرف‌کند و دور بریزد. مشروطه چیزی است که وزرا حدودشان تعیین، مواجب و مرسوم[۴] هریکی آشکار و همه مسئول جمیع هستند، تعارفات نیز موقوف می‌شود. مشروطه چیزی است که وزرائی که این مدت مردم را چاپیده و همیشه فعال مایشاء بوده‌اند، امروز جز تمکین و تسلیم چاره ندارند. مشروطه چیزی است که بندگان خدا که آزاد خلق شده‌اند از قید اسارت خلاص خواهند شد و از زیر فشار چندین هزار ساله نجات خواهند یافت. مشروطه چیزی است که عامه[۵] طعم حریت و آزادی را خواهند چشید، بیان و قلم آزاد خواهد گشت، مردم متحد خواهند شد، مساوات و مواسات[۶] در مملکت پدید خواهد گشت. مشروطه چیزی است که قانونی برای شاه و مجلس و وزرا و اعیان و وکلا و غیره وضع خواهد شد که شاه و مجلس و تمام وزارتخانه‌ها و ادارات هریکی در حدود خود رفتار خواهند کرد. مشروطه چیزی است که تمام تجارتخانه‌ها و ادارات، هر یکی در حدود خود رفتار خواهند کرد. خلاصه، مشروطه چیزی است که تمام کارهای دولتی و ملتی و شرع و عرف و زارع و فلاح[۷] و غیره را محدود خواهد کرد که هیچ‌کس بدون امر قانون، نتواند سخنی بگوید و کاری بکند. شیخ نوری: فوائدی که برای مشروطه برشمردید همه به جای خود خوب و کسی را حرفی نیست ولکن خیلی در ابتدای کار تند نروید که می‌ترسم درمانید و جلوگیری از اجتماع نتوانید نمود. الان تمام علماء محترم طهران و طلاب و وعاظ حاضرند، مطلب مرا می‌شنوند. به طور اختصار به همه می‌گویم، همه بدانند. اینکه بیان کردید حدودی برای پادشاه و وزرا تعیین خواهد شد خیلی خوب و بجا است. کسی نمی‌تواند تکذیب کند. اما اینکه فرمودید آزادی تامه و حریت مطلقه پدیدار خواهد گشت، باز هم می‌گویم این حرف از اصل غلط و این سخن در اسلام کلیتاً کفر است. همان قدر از همه شماها تمنا دارم که سخنی نگویید و حرکتی نفرمایید که رخنه در دین اسلام وارد آید. آن وقت اجانب بر ما سخریه[۸] خواهند نمود. اما قانونی که فرمودید وضع خواهد شد؛ اولا، قانون ما در هزار و سیصد و اندی سال قبل نوشته و به ما داده شده؛ بر فرض‌که امروز بخواهند قانونی بنویسند، باید مطابقت با قرآن و قانون محمد و شریعت احمدی داشته باشد. اگر از من می‌شنوید لفظ آزادی را بردارید که عاقبت این حرف، ما را مفتضح خواهد کرد و دیگر اینکه فرمودید برای شرع نیز حدودی خواهد بود، این را نیز بدانید که برای شرع حدی نیست. سیدمحمد طباطبایی: می‌دانید که مراد ما پیشرفت کار بود که بحمدالله کار به مراد ما شد. فعلاً می‌خواهیم با فشار ثانوی رفع شرّ ظالمان از سرِ ما شود و اگر بتوانیم مملکت را آباد و رعیت را آسوده کنیم. وانگهی به طهران که رفتیم هر طور پیش آمد، به صلاح و مشورت یکدیگر رفتار خواهد شد. در طهران هر طریقی که میل شما باشد و دستور بدهید، البته خارج از امر و اجازه جنابعالی نخواهیم بود. **پاورقی‌ها:** [۱] منظور گروه مهاجران است. [۲] داستان اخذ پول احتمالاً اشاره به وام‌هایی است که مظفرالدین شاه قاجار برای سه سفر اروپایی خود که آخرین آن در ۱۳۲۳ ق بود، از روسیه و انگلستان گرفت و در ازای آن گمرکات شمال و جنوب کشور را به آن دو دولت واگذار نمود. [۳] مرسوم معیّن: حقوق مقرّر [۴] مواجب و مرسوم: حقوق و مستمری [۵] عموم مردم [۶] همیاری [۷] کشاورز [۸] ریشخند