چندی است لسان [۱] بعضی ارباب جراید بی‌درایت، بی‌خبر از سیاست، به طعن و مناقشه دراز و میل‌شان به قدح [۲] پاکان بوده و مسلک نقادی [۳] و اعتراض در مبادی عالیه را پیشنهاد ساخته؛ غافل از آن که بزرگترین وسایل پولتیکی [۴] روس و اعادی [۵] دین را تقویت و تأیید می‌کنند. بر هیچ واقفی به اوضاع سیاست پوشیده نیست که اجانب همجوار که سال‌ها مترقب [۷] حمله به استقلال ایران و در کمین اضمحلال اصل اسلام و استملاک [۸] ممالک مسلمین هستند، هیچ قوه رادعه [۹] جلوگیر از پیشرفت خیالات خود نمی‌بینند و به قوای مادیه دولت ابداً اعتنایی ندارند، مگر فقط همان قوه ملیه که تهییج [۱۰] و تسکینش قائم به قوه روحانیه اسلام است. هر چند نفوذ و مسلمیت حکم رئیس روحانی در قلوب ملت محکم‌تر، اساس پلیتکات‌شان سست‌تر، و البته به هر وسیله باشد، در کاهش این قوه معنویه و اعدا [۱۱] و اسباب انضجار [۱۲] و نفرت قلوب عامه به تقریب اشارات جراید و طرق دیگر کوتاهی نکرده و نخواهند کرد. چون در این مدت، کارکنان و حامیان پلتیک روس به هیچ وسیله نتوانستند تصرفی در اجزاء و روابط مبدأ روحانی بکنند، [و] به وعد و وعید بالکلیه مأیوس و منقطع‌الرجا [۱۳] شدند، به وسیله هرزه‌سرایی بعضی خبرنگاران، تخدیش اذهان [۱۴] و تشویش افکار و افهام عامه را فراهم [کردند] که به جلب انضجار قلوب ملت، مطاعیت [۱۵] و مقبولیت اوامر رئیس را از کار انداخته و به دسیسه فتنه‌انگیزی میان ایلات و عشایر و ترعیب [۱] و تهدید و یا وعده و نوید به اولیای امور مشغول و موقع پیدا نکند. خیلی عجب و حیرت است از برخی مدیران جراید اسلامی که مقام جدیت و اهتمام و فعالیت حضرات آیات‌الله را در تأسیس مشروطیت و در اعاده آن به جمیع وسایل ممکنه اطلاع کامل دارند و شاید می‌دانند که در دوره انقلاب و در بحبوحه اقتدار و فرعونیت محمدعلی میرزا، با قوت فشار عثمانی آن همه کرنش‌ها و تلبیس [۲] های محمدعلی میرزا به توسط ایلچی [۳] و تقریبات دیگر و تقدیم خدمات پیشنهاد کرد و چه دسایس و وسایل مختلفه از هر کجا انگیخته شد. یا آن که در آن وقت قلوب نوع مردم از وضع مشروطیت منضجر، معهذا حضرات آیات‌الله کالجبل لا تحرکه العواصف [۴] بدون خوف لومه لائم [۵] و با معاینه [۶] هرگونه خطر جانی و اهلی محض حفظ استقلال مملکت اسلامی، بذل جمیع قوه و حیثیت و هستی خود در سبیل اعاده مشروطیت و استحکام آن اساس کردند، با این حال در شماره ۳۸ شمس در تحت عنوان "رابطه قونسول روس با علمای نجف یا اضمحلال اسلام"، بدون تحقیق از روی خبر یک شخص مجهول‌الحال متهم [۷] به راپورتچی [۸] گری روس یا در نزد اهلش معلوم‌الحال، بعضی اشعارات [۹] ریبه‌انداز [۱۰] نمودن، زهی شگفت و مورد حیرت است! باسیاست موقع‌شناس، به خوبی احساس کند مرض آن منافق خبرنگاری را که مکاتبه قونسول روس را به عنوان رابطه و خصوصیت جلوه می‌دهد. با این که همیشه مکاتبه با جمیع قناسل [۱۱] بوده و به اندازه ضرورت و اقتضای سیاست وقت رد مکاتیب می‌شد [۱۲]، مسلکی تازه و مطلب جدیدی اتفاق نیفتاده و بر همان جدیت و حرارت و فعالیت سابقه بلکه اشد [۱۳] با جمیع ملاحظه موقع‌شناسی ثابت و جازم هستند. اگر روزنامه‌نگاران خارجه و داخله و بعضی مدعین سیاست و ترقی‌خواهان اسلام و مسلمین که به یک نظر سطحی و به یک چشم فکری از جهت قصور نظر و عدم احاطه به ملاحظات لازمه بر بعضی اقدامات و اصدار [۱۴] احکام از حضرات آیات‌الله اعتراض و مناقشه داشته باشند به عقیده و مسلک خودشان، و مرض و غرضی هم نداشته باشند؛ اولا، در طریق استعلام و تحقیق در میان چند هزار طلبه و علمای نجف نباید به خبر یک شخص مهم فاسدی که به طراری، چند روزی خود را مشروطه‌خواه جلوه داده، اکتفا نمایند و بعد از تحقیق صحیح اگر بر مطلب نظری داشته باشند، از خارج به مکاتبه، نکته و وجه کار را بخواهند و نظریات خود را اشعار نمایند تا جواب‌های شافی [۲] مسکت [۳] داده یا متنبه و ملتفت شوند؛ نه آن که هر چه به قلمشان سایر صفحات جریده را پر کنند و اذهان عامه را مشوش و منضجر سازند، که غایت مراد مستبدین و دشمنان دین و بهترین پولتیک روس است، هنوز بالکلیه رفع احتیاج از اعمال قوه روحانیه نشده و هرگز هم نخواهد شد، هنوز با بودن قشون روس و جهل و نفاق ملت و اختلاف اهواء [۴] و اغراض دانایان و اساس مناقشه و همچشمی رؤسای ایلات و عشایر بزرگ که فتنه‌های عظیمه را تهدید می‌کند و تولید انقلابات [۵] موحشه را اخطار می‌نماید، جز به قوه روحانیت و جلوگیری احکام آیات‌الله اصلاح و تسکین آن فتن به هیچ قوه مترقب نیست؛ و یا در مقام حزب اقتصادی در صورت ضرورتِ به حکم، که تحریم استعمال امتع [۶] خارجی و اسباب ترویج متاع داخلی و سایر ترتیبات لازمه خواهد شد. افسوس که ارباب جراید از وظایف خود خارج، در عوض تنبیه و تنویر [۷] افکار و جمع قلوب و توجه خواص ملت به جانب انقیاد [۸] اوامر حجج و آیات‌الله، تشویش و تخدیش اذهان عامه را به طعن و مناقشه افاده [۹] می‌کنند؛ و این معنی جز مضرت [۱۰] به دیانت و سیاست هیچ امری را نخواهد فایده داد. اگرچه این مزخرفات و اکاذیب، محل اعتنای حضرات حجج و آیات‌الله نخواهد شد و از مقام جدیت و ثبات عزم و صدق قدم نخواهند سست و سرد شد، ولی موجب امیدواری خائنین و مستبدین و تشویش خاطر و انضجار قلوب عامه و تقویت پولتیک روس و هزار مفاسد بزرگ خواهد شد. حضرتعالی به خوبی ملتفت از انحای دسایس و نیرنگ‌های رنگارنگ مستبدین و پولتیکات اجانب هستید. مستدعی است که بعد از درج این لایحه، به هر تقریبی که مناسب بدانید بر حسب وظیفه که از هیجده سال الی حال خود را ذمه‌دار و متعهد شناخته‌اید، در تأیید اسلام و تنبیه و ایقاظ [۱۱] ملت و تقویم و تعدیل لسان جراید به بیانات فلسفیه، مسالک معوجه [۱] منحرفه بعضی ارباب جراید را به استقامت و جاده اعتدال متوجه ساخته که من حیث لا یشعر [۲] در تقویت پولتیک روس، مبالغه و کوشش ننمایند و هرگز تصور نکنند که دیگر هیچ احتیاج به نفوذ قوه روحانیه نداریم، و ابداً ترقی اسلام و مسلمین را جز به تمدن اسلامی و حسن مراقبت و توجه رئیس روحانی عارف به مقتضیات وقت توقع نباید داشت. **پاورقی‌ها:** [۱] زبان [۲] بدگویی کردن [۳] عیبجویی، نقد کردن [۴] سیاسی [۵] جمع الجمع عدو: دشمنان [۶] در اصل: می‌کند [۷] منتظر [۸] تصرف کردن ملکی [۹] قوه رادعه: نیروی بازدارنده از انجام کاری [۱۰] به هیجان آوردن، برانگیختن [۱۱] کما فی الاصل [۱۲] بیزاری، تنفر [۱۳] ناامید [۱۴] تخدیش اذهان: پریشانی ذهن‌ها [۱۵] تبعیت کردن [۱] ترساندن [۲] نیرنگ‌سازی [۳] سفیر [۴] مانند کوه که تندبادها آن را تکان نمی‌دهند. کنایه از قاطعیت در تصمیم است. [۵] لومه لائم: سرزنش، سرزنش کننده [۶] بررسی [۷] در اصل: متهمی [۸] واژه انگلیسی خبر دهنده، جاسوس [۹] اعلام کردن‌ها [۱۰] شک‌انداز [۱۱] جمع قنسول (کنسول) [۱۲] رد مکاتیب می‌شد: نامه‌ها رد و بدل می‌شد. [۱۳] شدیدتر [۱۴] صادر کردن [۱] در اصل: طلبا [۲] کامل، دقیق [۳] مجاب کننده [۴] جمع هوی: خواسته‌ها [۵] آشوب [۶] جمع متاع: کالاها [۷] روشن کردن [۸] فرمانبرداری [۹] افاده کردن: در اینجا به معنی متوجه ساختن، مشغول کردن [۱۰] زیان و ضرر [۱۱] بیدار کردن [۱] کژ راهه [۲] من حیث لا یشعر: از روی ناآگاهی * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۸، ش ۱۶، مورخ ۱۳ شوال ۱۳۲۸ ق، ص ۵، ۶.