قومی از سی سال قبل گمان نمودند اسلام ممکن نیست حقیقت غرب را ادارک کند، چون حقیقت غرب ادراکش برای مسلمین اسباب سقوط اسلام است. و همچنین از پنج سال قبل مسیو راک گمان نمود که اسلام به هر مقدار تأثیرات غرب در او زیاد گردد ضعیف‌تر می‌گردد؛ به عکس، از آن حین[۱] پی در پی نهضت‌های اسلام شد و در افریقیه متمهدی[۲] و اشاش[۳] و غیره ظهور کردند و در جنوب افریقا اسلام انتشار فوق‌العاده نمود و به سبب اسلام، جمیع ادیان دیگر تضعیف شدند و در طرف بحیره بنا و شهرهای محکم بسیاری [ایجاد] نمودند و دارای قوانین و تنظیماتی شدند که مخالفت تامه با حالت بربریت و بهیمیت[۴] سابق دارد و همچنین هنود[۵] با کمال اختلاط به انگلیز ابداً تأثیری در آنها نکرده است و این دولت عثمانیه است که ما آدم محتضر و مریض می‌نامیدیم و او فعلاً بزرگترین نهضت وطنیه و بهترین سعادت را درک نموده است بدون آن که از قواعد اسلامی تخلف نماید. بلی، کلیه این حالات و ترقیات در اسلام مثل یک مشروب تازه می‌ماند که در شیشه‌های کهنه عتیق جای داده و مستور کرده باشند و تا حال ما نفهمیدیم که نتیجه کار ما چه خواهد شد. بلی، حالت فعلی مصر ما را خبر می‌دهد که اهالی غرب بسیار عجولند، خوب است تأمل کامل نموده و تدریس این مطلب برای دولت انگلیس مصلحت وطنیه دارد. **پاورقی‌ها:** [۱] زمان [۲] منظور، محمد احمد بن عبدالله، معروف به مهدی سودانی (۱۸۴۳-۱۸۸۵)، از مدعیان معروف مهدویت و پیشوای نهضت دینی و سیاسی بزرگ در سودان است که در سال ۱۸۸۱/۱۲۹۸ ق، دعوت خود را آشکار کرد و نیروهای مصری و بریتانیایی را در هم شکست و در ۱۳۰۲ ق، خرطوم را فتح نمود. [۳] اشاره به فرقه‌ای از صوفیه مجاهد در افریقای شمالی، منسوب به سیدی محمد بن علی سنوسی (۱۷۹۱-۱۸۵۹). سنوسی در تحقق بخشیدن به فکر وحدت اسلام، اهتمام بسیار کرد و مریدان و جانشینان او در تعقیب مقاصدش کوشیدند و عده کثیری از بندگان آزاد شده که در بین نخستین پیروان سنوسی بودند، در اجرای مقاصد وی، فداکاری بسیاری کردند. سنوسیه در دفاع از اسلام و مجاهده با دشمنان، شور و حرارت بسیار به خرج دادند. [۴] وحشی‌گری [۵] هندی‌ها