بنده این دو مطلب اساسی خیلی مهم را پیشنهاد می‌کنم: اول، این که همه می‌دانیم بزرگترین علت خرابی و خطر وضع ما از خرابی وضع مالیه است. ممکن است که به نظر آید این خرابی از کمی مالیه است. راست است مالیه این دولت اصلاً به حسب مملکت کم است؛ لکن اگر عشر پریشانی از کمی مالیه باشد، نُه عشر آن از خرابی اخذ و عطا، و به عبارت دیگر گرفتن و مصرف کردن است. تأسف در این است که بیشتر از عایدات، از نصف بیچاره رعایا گرفته می‌شود و البته از دویست یک آن به مصرف صحیح نمی‌رسد، بلکه به دولت ابداً دخل ندارد. واضح است اصلاح صحیح این کار موقوف به ممیّزی جدید و تعدیل مالیه و وضع مالیات‌های عادلانه است و واضح است این کار مدت و علم و قدرت لازم دارد. فعلاً به درجه‌ای اصلاح ممکن است به این که مجلس مقدس از وزارت مالیه جداً بخواهد که به تمام پیشکارها و مأمورین مالیه همه جا امر مؤکد کند که هر چه فوری‌تر آنچه در هر ولایت به هر اسم و رسم به عنوان دولت از معادن و مالیات و ... تقدیم حکومت و خرج اطاق، همه را اصلاً و فرعاً حتی عایدات خالصه را نقداً و جنساً دفتر کرده، با آنچه به خرج آن محل آمده - به هر اسم و رسم - از وظایف و مستمری و مواجب قشونی[۱] و غیره و خرج‌های تعمیرات و غیره صورت کرده، تقدیم مجلس و رجوع به کومسیون بودجه شود؛ و از این طرف، از جانب مجلس به انجمن‌های ولایتی امر شود که به دست چند نفر موثقین از تمام محل، آنچه از اهالی به اسم دولت یا حکومت گرفته می‌شود، حتی اگر مالک ده یا رئیس ایل به اسم دولت می‌گیرد اصلاً و فرعاً صورت بگیرند و اعلانی کنند که احدی کتمان نکند تا معلوم شود بسیار چیزها و بسیار مالیات‌ها از هر محل به نام حکومت گرفته می‌شود و در دفتر حکومت نیست و بسیار چیزها حکام می‌گیرند در دفتر دولت نیست. بسیار جاها فرع دو مقابل و یک مقابل و یک و نیم و کمتر می‌گیرند، ابدا به دولت دخل نداشته، بسیار خرج‌ها تراشیده شده و مواجب‌ها و مستمریات که اصلاً نیست به یک قطعه کاغذ مستند است. این دو صورت مطابقه شده مجلس در تصویب بوده از روی فی‌الجمله بصیرت تصویب نماید. دویم، از وزارت جنگ جداً خواسته شود که امر صادر کند به تمام رؤساء نظامی هر محل که تمام صاحب منصبان و افراد که به اسم سوار و اقسام آن و به اسم فوج و به اسم توپچی و به اسم سوار شکارچی یا قراولخانه اسماً و رسماً و وطناً و سنّاً صورت گرفته، احدی را باقی نگذارد و اگر نیست تازه نگیرد، بلکه صورت هر چه موجود است بگیرد. و آنچه سالیانه برای آنها مقرر است به هر اسم و رسم و از هر محل صورت بگیرد، و از طرف مجلس به انجمن‌ها امر شود، آنها هم علی‌التحقیق صورت گرفته اکتفا به لفظ ننمایند تا معلوم شود بعضی سوار و فوج هیچ نیست و بعضی نصف نیست و بعضی که مقداری هست مثلا هشتصد نفر سان دیده شود، محققاً دویست نفر آنها از عمّال و عمله و مهتر و قاطرچی و آشپز و نوکر شخصی صاحب منصب است؛ و دویست نفر پیر و تریاکی و از کار افتاده و دویست نفر اشرار و دزد که محض پیشبرد شرارت این نام را به خود گذاشته. و دویست نفر باقی اگر جوان و قابل نظامی است اصلاً از ترتیب و نظم و مشق و تکلیف خبر ندارد و چندین کرور مالیه به اسم قشون به نام اینها تلف می‌شود و غیر ضرر اصلاً نفعی از آنها نیست؛ ولکن به اسم صاحب منصب به قدر فوج و افراد اسماً یا لقباً و مواجباً موجود است. ترتیب اصلاح فوری در اینها با کمال سهولت به عمل می‌آید: اولا، ربع تمام آنچه به اسم صاحب منصب و افراد سوار و توپچی و سرباز و سایره در ایران به قلم می‌آید، محققاً سی هزار نفر می‌شود. فعلاً سی هزار نفر را مسلح کنند به این نحو هر کدام از موجودین که جوان و صحیح‌البنیه و قوی‌الجثه و قابل و غیر شریر است تا دویست نفراز هشتصد نفر معین کنند، اگر کم باشد از غیر قشونی بگیرند. و هر قدر امکان داشته باشیم سوار لازم‌تر است و توپچی به قدر کفایت اینها مسلح و در مشق و در مراکز که معین خواهد شد مقیم باشند. و تمام آنچه به اسم نظامی در مملکت داده می‌شود، محققاً زیاده بر کفایت مواجب این جمعیت خواهد بود. در عوض هر قدر ممکن است بر نظمیه و سوار امنیه راه‌ها و کوه‌ها و جنگل‌ها بیفزایند. سی هزار قشونی و به قدر کفایت نظمیه و امنیه محققاً این مملکت را و سرحدات را با کمال امن و سکون نگاه داشته، مالیه دولت تحصیل و قوانین جریان پیدا می‌کند. استدعا دارم از طرف مجلس مقدس هر چه زودتر مطالبه این دو امر مهم و ایصال اولی به کومسیون بودجه و دویمی به کومسیون نظام به عمل آید. و ابدآ منافاتی به مذاکرات مجلس و اشتغالی نخواهد داشت. و به عقیده بنده فعلاً مقداری از گرفتاری‌ها را علاج تواند کرد. ابراهیم زنجانی **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: قوشونی