واقعات فجیعه شیراز و تعدیات عشایر بوئراحمدی و غیره، البته مشروحاً به عرض اولیای امر رسیده، از کمّ و کیف آن به تفصیل مستحضر شده‌اند. توجه به مراتب آتیه خالی از دقیقه نیست. ۱. اولاً، عشایر شیراز عموماً بلکه رؤسای خوانین جزء، قاطبتاً از زمان قدیم دارای استقلال بوده‌اند. به عبارت اخری، یک نحو ملوک‌الطوایفی دارند و داشته‌اند. هر کدام در حدود خودشان سلطان مستقل‌اند و هیچ یک تمکین از دیگری ندارد مگر به قوه قاهره. ۲. این عشایر و قبایل و خوانین و ایلخانی‌ها با عادت قدیمه، به نصایح و مواعظ و ادله و براهین، تغییر مسلک نخواهند داد. بدیهی است که کرد و لر، ممسنی و بوئراحمدی و ایلات خمسه[۱] و اهل دشتی، به دقایق سیاسی آگاهی ندارند و صلاح نوع نمی‌فهمند. باید هر مطلب که مستلزم تبدیل عادات قدیمه آنان باشد به قوه قاهره مجری شود. ۳. و بدیهی است مرکز و عاصمه[۲] مملکت، قشون منظمی نداشته و ندارد، باید تهیه نماید. اولیای امور دوره مشروطه در این باب، از شائبه تقصیر مُعَّری[۳] هستند. ۴. تهیه آن مقدار قوه که بتواند حدود شیراز را امن نماید در خود شیراز بهتر و سهل‌تر و زودتر فراهم می‌شود. به واسطه کم بارانی و قلت زراعتِ سنوات قبل و پریشانی اهالی حدود دشتستان و تنگستان و غیره، در مدت یک ماه الی چهل روز ممکن است یک هزار و پانصد نفر تفنگچی فراهم کرد. چون این جماعت، بالطبع رشید و تیراندازند به جهت مدافعه و نظم ولایت کافی خواهد بود. اگر یاغی و دزدی پیدا بشود مأمور به مدافعه و اصلاح خواهند بود و در وقت فراغت مشغول فن نظامی می‌شوند. در مدت سه ماه حرکت نظامی را خواهند آموخت. ۵. چون اینها اهل محل و بلدیت کامله دارند بهتر از قشون ولایات دیگر هستند برای نظم شیراز. ۶. بعد از ترتیب یک هزار و پانصد نفر، بالطبع ولایت شیراز امن خواهد شد؛ زیرا که در عشایر شیراز قوه تقابل با این قوه نیست به دو جهت: یکی آن که، این قشون قلیل، مُعتَضِد[۴] به توپخانه است. عشایر شیراز اگر چه به اسلحه جدیده مسلح هستند لکن با قوه توپخانه معارضه نتوانند کرد؛ دوم آن که، این اردوی کوچک از طرف دولت است. در صورتی که یک عشیره بتواند مقاومت نماید، به عنوان یاغیگری و عداوت با دولت خواهد بود و این ماده، یقینی است که مانع است از طرفیت آنها با اردوی دولتی. اما اختلافات حالیه به واسطه نداشتن این قوه است. ۷. اگر از طهران هم اردو سوق[۵] بشود، مخارج آن کمتر از مخارج تفنگچی‌های فوق نخواهد شد. به علاوه دائمی هم نیست بلکه موقتی است. ۸. موضوع مصارف این عده قشون که تقریباً یکصد و دو هزار تومان تقریب باشد، از مالیات شیراز چندان صدمه به مالیات وارد نخواهد شد. با این قوه موجوده، شیراز همه وقت امن‌تر خواهد بود، تا آن که دوائر مرکزی مرتب و شروع به تأسیس عسکریه و اصلاح مالیه بشود، این ترتیب حتمی‌الاجرا است. ۹. پانصد نفر هم تفنگچی به این ترتیب به جهت بنادر لازم است. به فرستادن دو نفر مَشّاق[۶] از طهران و چند نفر صاحب منصب مشروطه‌خواهِ شرافت‌طلب ملت دوست که مواجب نفرات را نخورد و عدد نفرات را کسر نکند. تأمین راه میانه بوشهر و شیراز بنا بر اطلاعات شخصی دعاگو، منوط به مداخله صولت‌الدوله است؛ چه از راه فیروزآباد و چه از راه شاهی و کازرون، با شهرت التزام تأمین قشقایی، عشایر دیگر جرأت تعدی نخواهند کرد. صلاح حالیه این است تا سال آینده پس از تنظیم ادارات و اصلاح امور، تغییر و تبدیل آن منوط به امر اولیای امور مرکزی است. **پاورقی‌ها:** [۱] اتحادی از پنج ایل: اینانلو، بهارلو، نفر، عرب و باصری که به فرمان ناصرالدین شاه قاجار، در منطقه فارس تشکیل شد. [۲] پایتخت [۳] منزه [۴] پشتگرم [۵] اعزام [۶] تعلیم دهنده