رُکن رَکین [۱] مُلک و ملت و حصن حَصین [۲] دولت علیّه ابدمدت، فخر عثمانیان و روح کالبد جمله مسلمانان، دولت‌مدار، ابهت شعار را عرض می‌شود: اگرچه از اهل آسیا بدین عاجز غَذر [۳] نمودند و راه ستمکاری پیمودند و لکن از ملت، ظلمی ندیدم و از اسلام، مراره جوری [۴] نچشیدم. البته سعادت آن ملت را از دل و جان، خواهان و به افتخار و عِزّ ایشان شادان و نازانم [۵]. و چون پارچه‌ای از آن ملت و بضعه‌ای [۶] از آن امت محسوب می‌شوم، اگر چشم‌زخمی بدان‌ها رسد و یا خار حقارتی به پای آنها خَلَد؛ هیچ شک نیست که در جانبازی پایداری خواهم ورزید و موت خود را بر حیاتی چنین، بی‌دریغ خواهم‌گُزید و بنابراین چون احوال دولت علیّه عثمانیان را در این اوان به نظر اعتبار گرفته و شئون ملت اسلامیه را به مِنْقَبه [۷] افتکار [۸] سفته [۹]، پیرهن اصطبار [۱۰] و شکیبایی‌ام درید و از هر طرف وساوس و خیالات، برین حقیر مستولی‌گردید و مانند مرد سودانی روز و شب در آغاز و انجام این کار اندیشه؛ و کیفیت اصلاح و چگونگی نجاح [۱۱] این ملت را ورد و پیشه خود ساخته‌ام و دائماً از برای چاره جستن و از این تنگنای هولناک رستن، احوال ملل سابقه و دول لاحقه [۱۲] و سبب صعود و نزول و باعث طلوع و افول آنها را ملاحظه و کارهای بزرگی که از افراد انسانیه صادر شده است -که فی الحقیقه مُعَمّر البشر و سحر مستمر را باشد [۱۳] - مطالعه می‌نمودم تا آن‌که نظر اعتبار در حین گذار به احوال ابومسلم [۱۴]، آن شاب [۱۵] خراسانی،که به عُلوّ همت و کاردانی، دولتی چون دولت بنی‌امیه که در غایت قوت و نهایت متانت بود، از بیخ و بُنش زد و چهره افتخارش به خاک مذلت افتاد. در حین جولان فکر در این میدان، احوال پطر راهب [۱] از نظر بصیرت گذران شد و غیرت آن راهب مغلوک [۲] و همت آن فقیر مفلوک [۳] که چگونه صلیبی به دوش کشید و بیابان‌ها و کوه‌ها را برید و شهر فرنگیان را پا نهاد و در هر مملکت ندای حی علی‌القتال [۴] داد تا آنکه موجب محاربة صلیب [۵] و ایقاد [۶] آن لَهیب [۷] گردید، آتش غیرت در نهادم افروخت و همت و کارگزاری آن شاب خراسانی؛ زندگانی و راحت را بر من حرام ساخت. دانستم که دشوار شمردن کارها نیست مگر از دنائت [۸] همت و خِسّت طبیعت [۹] و پستی فطرت. و البته هر مشکلی در نزد ارباب همت، سهل و آسان و هر معضلی در پیش صاحبان غیرت، لبیک‌گویان‌است و چون آن دولت مدار‌اُیهّت شعار، به کمال همت در همه أقطار [۱۰] معروف، و به‌کُلّ غیرت، در تمام السنة اهل امصار موصوفند [۱۱] و حُبّ ملت را هرچه هست [۱۲]،گزیده و افتخار خود را در بقاء شوکت این امت مقدسه دیده‌اند، لهذا در کمال آزادی و حُریّت، اندیشه و افکار خود را بدان حضرت بیان می‌نماید؛ بی‌ملاحظه آن که من شخصی هستم گمنام و حقیر، و آن حضرت امیری‌اند شهیر؛ چون دانایان جهان در مقام خدمت مِلّت و حُبّ امت نظر بر مراتب ننمایند، بلکه دائماً دیده بر جانب مقاصد گشایند از هر طرف که شاید و از هرکه باید، و آن افکار این است: اولاً: چون مسلمانان هند با کثرت عددشان غالباً اصحاب مُکْنت [۱۳] و ارباب غِنی و ثروت می‌باشند و در اسلامیّت به غایت ثابت و پایدار و در حمایت دین و ملت با ضعف اجسادشان، جان‌نثار و با جود، این توانگرانِ آنها دائماً از داد و دِهش [۱۴] دم زنند و از سخاوت و بخشش خرسندند [۱۵] -خصوصاً در راه دین و برای تأییدکیش و آیین -مدح و استشهاد را خواهان، و صِیت [۱] و افتخار را جویانند، ولکن در خواب غفلت آسوده [۲] و در بستر جهالت غُنوده، منافع اتحاد و وفاق را نفهمیده و مضار اختلاف و نفاق را به عقل دوربین ندیده، لهذا این عاجز می‌خواهم که حُبّأ فی‌الملة [۳]، راه آن مملکت را پیموده و با جمیع نُوّاب [۴] و اُمراء و علماء و عُظَماء [۵] آن بلاد ملاقات نموده و آثاری که از اتحاد و یگانگی در امر عالم ظاهر و هویدا و مضارّی که از اختلاف و بیگانگی پیدا شده است، یکایک بدان‌ها بیان سازم و گوش‌های آنها را به اسرار حدیث المؤمنون إخوة [۶] بنوازم و کلمات شورانگیز و سخنان مصلحت‌آمیز آغاز، و علماء و سخنوران را با خود یار انباز [۷] نمایم. روح جدید حُبّ ملیّت [۸] را بر آنها دمیده و پرده غفلت آنها را دریده، مقام سلطنت سنیّه [۹] را در اسلامیت، بدان‌ها بیان و بقاء دیانت که دوام این دولت منوط و مربوط به آن بوده را بدان جماعت ظاهر و بیان سازم و در جمیع جوامع بُلدان [۱۰] مشهوره آنها با وعظ‌های دلنشین و احادیث خیرالمرسلین درکانون درون آنها آتش افروزم و یک سره إصطبار [۱۱] و شکیبایی ایشان را سوزم و بعضی از علمای زبان‌آور آنان را به بعضی از بلدان دوردست ایشان روان‌کنم و عموم مسلمانان هند را به إعانة [۱۲] مالی دعوت نمایم و به غیر از این، راه دیگر نپیمایم، بدون آنکه متعرّض سیاست طائفه انگلیزیه شوم و یا خود سخنی بر ضد آنها زنم؛ بلکه اساس کلام را بر مقاصد روس خواهم نهاد و داد سخن در این معنی خواهم داد. و شبهه‌ای نیست که طائفه انگلیز از این حرکت حکمت‌آمیز که موجب نفرت هندیان از روسیان است، خوشحال و مسرورالبال [۱۳] خواهند شد و ممکن است که آنها چون این حرکت را موافق سیاست خود نگرند، اهالی را نیز به إعانه مالیه تشویق و یا در این مطلب، رفیق صدیق‌گردند و چون چنین حرکتی در هند واقع شود، از چند فایده خالی نخواهد بود: اول، آنکه هیچ شک و شبهه ندارم که اعانه مالیه مُعتَدٌ بها [۱۴] به دست خواهد آمد. دوم، آنکه الفت و معارفة قویّه بلکه اتحاد تام اسلامیه در میانة مسلمانان به هم خواهد رسید. سیم، آنکه چون اتحاد تام مسلمانان مفهوم طایفه انگلیزگردد، البته پلتیک [۱۵] خود را دائمأ با دولت علیّه مستحکم خواهد داشت. چهارم، نکته‌ای است باریک که بر ارباب بصیرت مخفی نیست. ثانیاً: می‌خواهم بعد از اتمام امر هندوستان، روانه دارالایمان افغان شوم و اهالی آن بلاد را که مانند شیر بیشه از خون‌ریزی اندیشه ندارند و از آهنگ جنگ خصوصاً جنگ دینی درنگ را روا نشمارند، به محاربة دینیه و مجاهدة ملیّه دعوت کنم و مقاصد روسیّه را در پیش نَهّم و به زبان بلیغ تبلیغ نمایم که اگر خدای نخواسته بر دولت علیّه عثمانیه چشم زخمی برسد، نه مکه مکرمه را قراری، و نه مدینه منوره را وقاری؛ بلکه نه از اسلام اسمی و نه از دین رسمی خواهد ماند و بعد از آن نه صوت اذانی خواهند شنید و نه قرآن‌خوانی خواهند دید مانند یهود بخارا، خوار، و چون‌گوسفندانٍ بی‌صاحب، شکار گرگ ستمکار خواهند شد. بر آن آبطال [۱] ندای «حی [علی] القتال» [۲] در زنم و صدای «یالثارات الاسلام» [۳] بلند کنم و علماء زبان‌آور خبیر [۴] را از برای دعوت اهل آن به وادی و چبال [۵]، روان و خود با اُمراء و عُظَماء و سردارها و خان‌ها، عهد و پیمان در میان آرم و در امر وعظ‌ها [ی] دینی اجر و منافع غیرت و خَمیّت [۶]، هویدا سازم و از پیر و بُرنا و ضعیف و توانا، همه را به جنگ ملّی دعوت عمومی‌کنم و بعضی از علمای بحار دیده [۷] خبیر و مَکیر [۸] را خَفیّةً [۹] به جانب قوقند [۱۰] و بخارا ارسال که از برای اهل آن دیار، بیان حال را نمایند و منتظر وقت و ساعت و حلول مدت بوده باشند و بعد از اتمام دعوت در افغانستان به سرعت هرچه تمامتر روانه بلوچستان شوم و اهالی آن بلد را که دائمأ به قزاقی [۱۱] و ترک‌تازی [۱۲] گذران و به نهب و غارت تازانند [۱۳]، به تشویق دینی و ترغیب منافع دنیوی به محاربه عمومیه [۱۴] دعوت کنم و لطائف‌الحیل سابقه را به کار برم و بعضی از علماء افغان را در آن دیار به اطراف و اکناف، سیّار نمایم. و از آنجا عطف عنان [۱۵] به جانب ترکمان کنم و آن بدبختان را که در هر زمان به شجاعت و جسارت معروف و در هر زمان به خونریزی و فتنه‌انگیزی موصوف بودند ولکن در این اخیر زمان، کلاه عار بر سر و پیراهن ننگ در برکرده‌اند و شهر چندین ساله خود را بر باد [داده]و بر امر روس، سر انقِیاد [۱۶] نهادند، به اخذ ثار [۱۷] دعوت و عِرقی جنسیت ترکیه [۱۸] را حرکت و عَلّم اتحاد اسلامیه را بر دوش و به محاربه دینیه در آن وِلا [۱۹] نیز خروش برآورم و کما فی‌السابق دقیقه‌ای از لطایف الحِکَم را فرو نگذارم و دائمأ به اتفاق علماء اعلام تخم حَمیّت و غیرت در درون آنها بکارم و نیز داعیان [۱] تیز زبان به جانب‌کاشغر و یارکند روان [کنم] تا مؤمنان آن دیار را به اتحاد ایمان [؟]دعوت‌کنند و معلوم است چون اهالی شروع جنگ نمایند، امراء بی‌درنگ قهرا در میدان آیند و چون به اَمزجه [۲] و عادات آن اهالی، دانا و به طبیعت و اخلاق آنها بینا می‌باشم، هیچ شک و شبهه‌ای ندارم که جمیع مسلمانان از دل و جان بر سر روس هجوم خواهند کرد و روسیه را در آن طرف، اشغال بلکه بالقطع پایمال خواهند نمود و بر منافع عاجله این، کسی را انکار نشاید و فواید آجله‌اش [۳] را که اتحاد اسلامیه و اتفاق امت بوده باشد، ارباب بصیرت درک نماید. و معذالک چون اهالی افغانستان که فی‌الحقیقه سد و بند هندوستان است با روس دراندازند، طایفة انگلیس قهرأ و قسرأ [۴] به تمام اجتهاده [۵]، به محاربه پردازند و تا به حلقوم به گل فرو رود و خیال سیادت را از سر، و آرزوی فرعونیت را از دل به در برد. و اگر معترضی بر این مقصد اعتراض کند و بگوید که اهالی قوقند و بخارا و شهر شیبر و ترکمان همان‌ها نیستندکه تاب مقاومت روس را نیاورده و گوی نیکنامی از میدان نبرده و زندگانی غیرفاضل را بر موت فاضل، اختیار و مرتکب آن‌گونه عار شدند، پس، از استعانت بدانها چه فایده‌ای عاید خواهد شد؟ جواب گویم که آن محاربه‌هایی که واقع شد، تماماً از برای خاطر امیری ستمکار و یا حاکمی [۶] ظلم شعار بود و انسان، جان خود را از برای حفظ نفس این‌گونه امیر و حاکمی‌که دهد؟ و پای ثبات و مردانگی به میدان چرا نَهّد؟ و اما اگر آنها از برای حمایت دین و حفظ کیش و آیین، محاربه نمایند،البته یا تاج شهادت بر سر و یاکالای فخر در بر خواهند نمود؛ چون در آن هنگام هر کسی از برای محض دلخواه خریش پای در میدان و به جهت اعلای‌کیش [۷]، رزمجویان خواهند بود. و بعد از بیان مقصد، عرض می‌شودکه این عاجز در این بابت، به هیچ وجه من‌الوجوه نه دِزهمی، از دولت خواهانم و نه دیناری، جویان؛ بلکه حُبأ للاسلام [۸] به این امر خطرمند قیام خواهم نمود. بلی، بعد از حصول إعانة مالیه در هندوستان، این حقیر را می‌رسد که چند نشان از برای افغان و بلوچ و ترکمان بخواهم. ولکن ارتکاب این گونه امری خطیر، بلا اذن [۹] و بی‌مستمسک [۱۰] از قبیل فضول و عمل غیرمقبول شمرده می‌شود. و دیگر آن که چون آن بلاد از مرکز سیاست، به غایت دور و اهل آنجا از اخبار عالم و احوال دولت علیّه، دراین زمان به غایت مهجورند، اگر بی‌مستمسک بدین کار مُتَمّسک شوم [۱]، ژتما [۲] امرای، آن دیار را خوش نیاید و از این طلب اتفاق، نفاقی زاید؛ لهذا بر آن ابهت شعار، عرض می‌نمایم که این مکتوب [۳] را به نظر دوربین خود گذرانیده و مضامین آن را یک یک به دید: عقل اصابت قرین دیده، بدون آنکه ملاحظه شود که نویسنده این، شخصی است حقیر و یا مردی است ناچیز و فقیر، و یا خود مراتب عالیه ندیده و به مناصب متعالیه نرسیده؛ زیرا بر آن دولت مدار ظاهر است که در هر زمان امثال این فعل‌های ستُرگ و عمل‌های بزرگ از چون منی خانه به دوشِ خَش‌پوش که سرد و گرم جهان را دیده و تلخ و شیرین زمان را چشیده و چندین کوه‌ها و بیابان‌ها را پیموده و احوال جهانیان را آزموده، به ظهور رسیده است و اصحاب مناصب بر مناصب خود هراسان و خداوند[ان] مال و جاه، بر جاه و مال خود لرزان بوده‌اند و دارایان نعمت، تاب نهضت [۴] و مشقت نداشته‌اند. پس اگر این استدعا مقبول رأی رَصین [۵] و خِرَد خرده [۶] بین آن خداوند دانش و هوش افتد، به امر نامه‌ای از دولت مفتخرم سازند و به اذن صریحی این حقیر را بنوازند تا آن‌که به تعجیل تمام، قبل از فوت وقت به کار پردازم و در این میدان به هواخواهی ملت [۷]، جان خویش را بازم و اگر از برای، دستورالعمل گرفتن، آمدن خود این عاجز به آستانه علیّه لازم است نیز از دل و جان تابع فرمانم. باقی امر و فرمان، آن خداوند امر و فرمان راست [۸]. **پاورقی‌ها:** [۱] رکن رکبن: ستون استوار [۲] حصن حصین: قلعه محکم، دژ نیرومند [۳] بی‌وفایی، خیانت [۴] مراره جوری: تلخ‌کامی [۵] نازان: فخرکننده [۶] باره‌ای [۷] وسیله‌ای که با آن چیزی را سوراخ‌کنند (مته). [۸] اندیشه کردن، فکر کردن [۹] شئون ملت ... سفته: اوضاع مسلمانان را به قوه اندیشه، بررسی و تحلیل کرده. [۱۰] صبر کردن، شکیبایی [۱۱] پیروزی [۱۲] ملل سابقه و دول لاحقه: ملت‌های پیشین و دولت‌های بعدی [۱۳] کذا فی الاصل [۱۴] ابومسلم (فوت: ۱۳۷ ق)، سردار معروف خراسانی که سلسله اموی را برانداخت و عباسیان را بر سرکار آورد. [۱۵] مرد جوان [۱] بطرس راهب، ملقب به پطر ارمیت از اهالی بیگاردی فرانسه بود. وی در سال ۱۰۹۰ میلادی برای زیارت به بیت المقدس رفت و از اینکه آنجا را در تصرف مسلمانان دید سخت اندوهگین شد و از «بطریق» بیت المقدس نامه‌ای خطاب به پاپ دوم و پادشاهان اروپا جهت آزادی آن شهر دریافت کرد. او در بازگشت به ملاقات پاپ شتافت و از طرف وی مردم اروپا را به جهاد بر ضد مسلمانان دعوت کرد. او سوار بر قاطری شد و صلیبی در دست گرفت و شهرهای ایتالیا و فرانسه را درنوردید و با سخنان گرم و مؤثر خود، مسیحیان را به جنگ با مشرکان (مسلمانان) برانگیخت. [۲] منظور بطر راهب است. کذا فی الاصل [۳] منظور، گوتیه فقیر یا بی‌پول (۱۰۹۶.۲)، از صلیبیون فرانسوی و مرید بطر راهب است که به منظور آزادی بیت المقدس با طرفداران خود از راه مجارستان و بلغارستان به طرف مشرق به راه افتاد. [۴] بشتابید به سوی جنگ [۵] منظور جنگ صلیبی است. [۶] روشن کردن [۷] شعله آتش (جنگ) [۸] پستی [۹] خست طبیعت: فرومایگی ذاتی [۱۰] کرشه‌ها، اطراف [۱۱] به کل غیرت ... موصوفند: همه شهروندان به غیرتمندی سلطان عثمانی معترفند. [۱۲] در اصل: هرچه نه آنست [۱۳] قدرت، ثروت [۱۴] بخشش، کرم [۱۵] در اصل: خورسندند [۱] آوازه، شهرت [۲] آسوده، آرمیده [۳] حبا فی الملة: از سر دین‌دوستی [۴] جمع نائب: حکام [۵] جمع عظیم: بزرگان [۶] مؤمنان برادر یکدیگرند. [۷] شریک [۸] حب ملیت: ملی‌گرایی [۹] بلندمرتبه [۱۰] جوامع بلدان: مساجد جامع شهرها [۱۱] صبر کردن [۱۲] کمک [۱۳] خشنود، خوشحال [۱۴] معتد بها: فراوان، بسیار [۱۵] سیاست [۱] جمع بطل: دلاوران، شجاعان [۲] بشتابید به سوی جنگ [۳] ای خونخواهان اسلام [۴] آگاه، مطلع [۵] وادی و جبال: دشت و کوه‌ها [۶] مروت، غیرت [۷] دربادیده، منظور دنیادیده است. [۸] سیاستمدار [۹] به نهانی [۱۰] قوقند یا خوقند: از شهرهای ترکستان واقع در ازبکستان فعلی. [۱۱] منظور، جنگجویی است. [۱۲] اسب‌سواری همراه با غارت کردن [۱۳] و به نهب و غارت تازانند: به غنیمت گرفتن و غارت می‌پردازند. [۱۴] محاربه عمومیه: جنگ ملی [۱۵] عطف عنان: روی آوردن، توجه [۱۶] اطاعت [۱۷] اخذ ثار: خونخواهی [۱۸] عرق جنسیت ترکیه: تعصب ترک‌نژادی [۱۹] ولایت [۱] جمع داعی: مبلغان [۲] جمع مزاج: سرشت‌ها [۳] آجله: آینده [۴] قهراً و قسراً: از سر زور و جبر [۵] سعی و کوشش [۶] در اصل: خود حاکمی [۷] اعلای‌کیش: سربلندی دین [۸] حباً للاسلام: از سر اسلام‌دوستی [۹] بلا اذن: بدون اجازه [۱۰] بدون دستاویز [۱] بدین کار متمسک شوم: بدین کار بپردازم. [۲] شاید، چه با قیام [۳] نامه [۴] در اصل: خورده [۵] محکم، استوار [۶] در اصل: خرده [۷] هواخواهی ملت: دین‌خواهی [۸] نامه‌ها و اسناد سیاسی - تاریخی، ص ۱۴۱-۱۴۶.