س: نظر شما راجع به اوضاع مردم ایران چیست؟ ج: من قطع و یقین دارم که مردم ایران دارای استعداد و قریحه طبیعی زیادی می‌باشند و از سایر مردم کشورهای دیگر آسیا برای هرگونه ترقی و تعالی شایستگی بیشتری دارند. سوابق درخشان تاریخی، ادبی و فلسفی آنان، طوری است که آنها را در میان مردم سایر کشورهای اسلامی متمایز کرده است و افکار عالی خیرخواهانه و نوع‌پرستی آنان خیلی بیش از مردمان سایر ممالک است ولی قوای فکری آنان تحت‌کنترل شدید استبداد قرارگرفته و در آنجا ابداً بویی از قانون شنیده نمی‌شود و معمولاً به طورکاملاً وحشیانه با آنان رفتار می‌شود و آزادی عمل از دست آنها گرفته شده است. این استبداد ظالمانه مغزهای متفکر مردان آزادی‌خواه ایران را به کلی از بین برده و افکار آنان را تماماً خفه نموده است و بعضی از آنها مجبور گردیده‌اند که به کلی آن کشور را ترک نموده و برای، همیشه متواری و دربدر شود. س: علاقه و ارتباط شما با ایران چگونه و از برای چیست؟ ج: من افغانی هستم که یکی از خالص‌ترین نژاد ایرانی می‌باشد. چون مذهب اسلام زنجیری، است که این کشورها را به هم پیوند کرده، این است که من علاقه و توجه شاهزادگان، وزرا، مجتهدین و بعضی از پیشروان و سران نظامی ایران را نسبت به خودم جلب کرده‌ام و این‌ها همه با هم متحداً برای رهانیدن خود از این اوضاع فعالیت می‌نمایند. س: پیشنهاد شما درباره اصلاح وضع دولت ایران چیست و چه باید کرد؟ ج: بعضی از مردمان عالی رتبه و برجسته ایران از هر طبقه با هم متحد شده و در نظر دارند وثیقه‌ای برای تأمین امنیت جانی و مالی خودشان به‌دست بیاورند و میل دارند حکومتی را تشکیل بدهند که قابل تحمل باشد و با مردم با ملایمت و مسالمت رفتار نمایند. من که در لندن هستم از طرف آنان نمایندگی دارم که وضع آنها را برای مردم اینجا شرح داده و روشن نمایم. امیدوارم عواطف پر سخاوت و نوع‌خواهانه شماها را به طوری جلب بنمایم که از هیچگونه کمک و مساعدت اخلاقی به این مردم ستمدیده فروگذار ننمایید. بوسیله جلب حمایت شما قطع دارم که مردم ایران رفرم لازم را به دست خواهند آورد و این ستمکاران خونخوار مجبور خواهند شد که از این ظلم و فشار خود دست بکشند. س: چگونه می‌توان یک روح تازه و آزادیخواهانه در اسلام به وجود آورد؟ ج: روح حقیقی قرآن کاملاً با افکار آزادیخواهانه و عقاید تازه تطبیق می‌نماید. بی‌نظمی‌ها و تعصباتی که حال حاضر وجود دارد ربطی به قوانین اسلام ندارد. اینها مقرراتی است که تفسیرکنندگان جاهل به شرایع اسلامی اضافه نموده‌اند. پیشرفت زمان آنها را متوجه اشتباهات گذشته خودشان خواهد نمود. بنابراین یک مسلمان عالِم، کاملاً به اصول آزادی‌خواهانه اروپایی آشنا می‌باشد و با کمال آسانی می‌توان با مراجعه به تعالیم قرآن، مردم را با عقاید و افکار آزادی پرستانة امروزی آشنا نمود و این کار بدون مواجهه با انواع اشکالات که لوتر[۱] با آنها روبرو گردید عملی خواهد شد. س: به نظر شما اصلاحاتی که به وسیله شاه و اطرافیان او باید به عمل آید چیست؟ ج: عادت به سوء اداره و زورگویی و استبداد بدون کنترل در دوره سلطنت چهل و پنج ساله به اندازه‌ای روح و جسم ناصرالدین‌شاه را علیل کرده است که دیگر کمترین مسئولیتی برای اعمال خود قائل نمی‌باشد. اطراف او را یک عده جاهل و نادان محاصره نموده و آنها موفق شده‌اند که او را برای، رفتار جاهلانه و خودخواهانه خود، آلت دست قرار دهند. البته این گروه طبعاً مخالف اداره کردن کشور با اصول صحیح می‌باشند و بعضی از آنها در حال حاضر احساس خطر نسبت به خود کرده‌اند و دارند در گوشه و کنار از رفرم و اصلاحات صحبت می‌کنند. س: آیا اصلاح و رفورم در میان شیعه‌ها مشکل‌تر از سنّی‌ها می‌باشد؟ ج: چون اساس هرگونه رفرم و اصلاح در قرآن ذکر شده لذا موقعیت هر دو فرقه اسلامی تقریباً یکی است ؛ ولی بزرگ‌ترین مانع برای ترقی همانا استبداد مطلق می‌باشد، چون این نوع حکومت‌ها تقریباً با عقاید سنّی‌ها جور در می‌آید در صورتی که شیعیان معتقد به امامت هستند، لذا تعدیل حکومت استبدادی بین شیعه‌ها آسانتر می‌باشد. س: آیا پیشنهادات شما در تمام کشورهای اسلامی عملی می‌باشد؟ ج: تمام فِرَق اسلامی علیرغم اختلاف‌هایی که با هم دارند به طوری با هم متحد می‌باشند که هرگونه اصلاح و رفرمی که در یکی ازکشورهای اسلامی به وجود آید به طور مسلّم در تمام دول اسلامی مؤثر خواهد بود. از آنجایی که ایرانیان بیشتر آماده برای قبول تمدن جدید هستند و قدرت و توانایی بیشتری برای ترویح این افکار دارند لذا اصلاحات و تغییراتی که در ایران به وجود می‌آید به زودی در سایر کشورهای اسلامی تأثیر بسزایی خواهد داشت. س: نظر شما درباره اوضاع مصر و هند چیست؟ ج: مصر که تحت کنترل اروپا درآمده است چون در جوار قاره اروپا قرار گرفته تاحدودی لیاقت این را دارد که خود را اداره نماید. حالاکه قبرس در اختیار شما قرار گرفته کافی است که استقلال مصر را تأمین نماید. اشغال فعلی آن کشور به وسیله انگلستان هیچگونه فایده‌ای برای شماها نخواهد داشت جز اینکه تمام عالم اسلامی را دشمن انگلستان بکند. مصر دروازه مکه و مرکز تعالیم اسلامی است، اشغال آن، در عثمانی تولیداختلال خواهد نمود گرچه دوستی عثمانی زیاد ارزشی ندارد ولی، دشمنی عثمانی ممکن است روزی دارای اهمیت باشد. راجع به هندوستان چون من بهتر از دیگران از تمایلات باطنی اهالی آنجا اطلاع دارم می‌توانم بگویم با اینکه مدت مدیدی است که انگلیس‌ها در آنجا حکومت می‌کنند هنوز هم انگلیس‌ها فاتح و هندی‌ها مغلوب شمرده می‌شوند. **پاورقی‌ها:** [۱] مارتین لوتر (۱۵۴۶-۱۴۸۳) اصلاح طلب دینی آلمانی، وی بانی آیین جدید (پروتستان) در مسیحیت است. او با پاپ و کشیشان به مخالفت برخاست و بر خلاف دستور پاپ، انجیل را به زبان آلمانی ترجمه کرد.