فرستادن انگلیسیان یک دسته قشون مختصر به شیراز که اگر موقع نازک پیش آید از حفظ خودشان هم عاجزند، علناً مبنی بر حمایت روس است؛ چه، این حرکت جنگ بدون ضرورت، مزید جسارت روس گردیده. اگر انگلیس این دسته قشون را نفرستاده بود، فقط اقدامات ایرانیان منحصر به روس بود. اینک در حق روس و انگلیس باید توأم اقدام نمایند و همین حرکت، موجب قوت قلب روس و مزید مدت اقامت قشون وی در ایران گردید. دانایان رموز پلتیک می‌دانند که انگلیسیان در این حرکت منتها درجه قوت پلتیکی را به روس دادند و لکه‌ای بر محبوب‌القلوبی خود در ایران وارد آوردند. اما مالیه ایران، بدون شبهه ایران استقراض باید کند، ولی کی و از کجا، محل تأمل است. ایرانیان قبل از انجام سه امر نام قرض را نباید به زبان آرند: اول، امنیت امتدادی؛ چه، به عقیده اروپاییان فعلاً امنیت ایران بحرانی است. دوم، سر و صورت دادن به اداره‌جات و وزارتخانه‌ها که اشد ضرورت است. سوم، تشکیل بانک[۱] ملی. هرگاه دولت جدید ایران بدون استقراض موفق بر این امور شد از هر جا و هر قدر بخواهند می‌توانند با منتهای شرف و استقلال استقراض نمایند. و هرگاه از روی صحت اقدام شود و رؤسای روحانی و امنای ملت و دولت همت بگمارند، انجام این سه امر دشوار نیست؛ چه، مبلغی هنگفت از مالیات باقی است باید پردازند، و همین مبلغ هرگاه بر طبق دیانت حکام وصول و ایصال فرمایند، برای امتداد امنیت و سر و صورت دادن اداره‌جات کافی تصور می‌شود. این مسئله هم خیلی قابل دقت است که در وصول نمودن مالیات دو ساله، اسباب زحمت و نفرت رعایا واقع نگردد. در تشکیل بانک، تأکید مقام منیع ریاست روحانی اسلام و همت ارباب یَسار[۲] در کار است که مورث اطمینان قلوب عامه گردد. بارها نوشته‌ایم که ملت ایران تاکنون با یک هیئت صادقانه تصادف ننموده که فداکاری خویش را در طریق وطن‌خواهی اظهار دارند و به عقیده ما ثروت به اندازه‌ای تا کنون در ایران مانده که بتواند این امور جزییه را انجام دهد و بر فرض هم که ضرورت به قِسمی داعی[۳] گردید که مجبور به استقراض شدند، موقتاً به استقراض شخصی نه دولتی انجام کار توانند داد؛ و هرگاه آن هم ممکن نشد، کوشش در استقراض بین‌المللی شود. اینگونه استقراض اگرچه خالی از بعضی مضرات نیست ولی تا درجه‌ای حافظ استقلال ایران هم تواند گردید. در هر صورت استقراض از روس و انگلیس توأم، تیشه بر ریشه استقلال ایران زدن و جسم مقدس وطن عزیز را مسموم ساختن است. از وقتی که گفتگوی اتحاد بین روس و انگلیس شده، یعنی از زمان مرحوم مظفرالدین شاه، دولتین ساعی‌اند که یک قرضه توأمی به حلق ایران بریزند و دست و پای ایرانیان را بسته، جمیع ابواب ترقی ایران را به کف خود گیرند. ایرانیان را است که از این استقراض دولتین بپرهیزند که اگر تیر از شصت رها شد بازگرداندنش دشوار بلکه محال است. در مسئله راه‌آهن که حیات‌بخش ایران است، زیاده بر این نمی‌گوییم که ایرانیان بر خلاف دوره اولیه باید کم بگویند و پر بکنند نه این که پر بگویند وهیچ نکنند؛ چه، این امر مضرات چند دارد: اول، جوش و خروش ملت را کم می‌نماید؛ دوم، اعتبار را از اقوال قائدین ملت مرتفع می‌دارد؛ سوم، رقبا را هوشیار می‌نماید و عوائق در جلو آنها می‌گذارند. به هر صورت موفق شدن ایرانیان به تعمیر[۴] راه‌آهن، بزرگترین خوشبختی است. ولی قبل از اقدام به کار باید عوائق[۵] و موانع را سنجیده و رفع نموده، اقدام نمایند که بعد از اقدام به کار، عایقی که مورث یأس ملت باشد پیش نیاید و ملت در این کار مانند کارهای دیگر سر نخورد و سرد نشود. **پاورقی‌ها:** [۱] همه جا در اصل: بنک [۲] ارباب یسار: ثروتمندان، توانگران [۳] موجب، سبب [۴] در اینجا به معنی احداث [۵] جمع عایق: موانع