به شرف عرض اقدس اعلیحضرت شاهنشاه اسلامیان پناه می‌رساند: دعاگو[۱] سابقاً عازم بود که عریضه به حضور مبارک عرض نماید که هم حاکی از تشکر مراحم ملوکانه نسبت به عموم رعایا و دعاگویان، خاصه بر سلسله جلیله علماء که رؤسای دین و ملت و حَمَله[۲] شریعت و به واسطه همین مزیت، شایسته مزیدِ مَکْرَمت و مرحمت باشد، و هم اشعار[۳] بر برخی عرایض صادقانه و دولت‌خواهی بی‌غرضانه که انکشاف صِدقش[۴] از ملاحظه سطور و فَقَراتش به عین مرحمت و مکرمت ظاهر و پیدا، گمان راستی و استقامت و خلوص، از ابتنای[۵] وی به مصالح عامه ملّت و دولت و قوام مملکت و دوام سلطنت روشن و هویداست، داشته باشد؛ لکن به احتمال آن که اِطالهاش[۶] شاید موجب ملالتِ خاطرِ عاطر[۷]ِ بندگان اعلیحضرت‌گردد یا خدا نخواسته مَحمول[۸] به غرض [شود] و بدین واسطه نقض غرض‌گردد، تُکاهل[۹] نموده و تساهل[۱۰] ورزیده، ترکش را اولی و انسّب[۱۱] دانستم تا دیشب‌گذشته که به زیارت دستخط مبارکی که فقراتش مبنی بر کمال بی‌مرحمتی و سلب مراحم ملوکانه و عواطف خسروانه و منتج عکس امنیه[۱۲] و آمال و خدمات و دولت‌خواهی‌ها بود مشرف شده، لازم بل مُتحتّم دانسته که در صدد رفع بعضی از شبهات که شاید ناشی از عرایض بعضی از مغرضین - هدیهم الله الی الصراطِ المستقیم[۱۳] - باشد برآیم که خاطر عاطر بندگان اعلیحضرت همایونی را آسوده و فارغ و بی‌مرحمتی، مبدل به کمال مرحمت [شده] و ان‌شاءالله مشمول مراحم کامله ملوکانه و مکارم شامله خسروانه شوم. لذا به شرف عرض بندگان اعلیحضرت همایونی می‌رساند که حالت خلوص و دعاگویی کلیه دعاگویان، خاصه دعاگو نسبت به سلطان اسلام -مَدَّ الله ظلالّه علی رووُسِ الخواص و العَوام[۱۴]ّ -به مرتبه‌ای است که گوش از بیان و تجدیدش کر و اَصّم[۱۵]ّ و لسان از توصیفش اَلْکن و اَبْکَم[۱۶] است؛ بنابراین مطلب، گذشته از آن که از مستقلات عقلیّه[۱] بل از فطریات اولیه نفوس است، مطلوب حضرت احدیّت - عَزّ اسمُهُ - و منظور حضرت ختمی مرتبت - صَلّی الله علیه و آله و سَلّم - است؛ چه سلطان اسلام حامی دین مبین و حافظ شریعت سیدالمرسلین و استقرار دولت و دوام سلطنتش موجب بقای امن و امان[۲] که اعظم نَعْما[۳]ی الهیه است می‌باشد و بالضروره نفس مبارکش مورد مراحم الهیّه و مشمول حفظ و تأیید مکارم غیبیه خواهد بود؛ با این مطلب چگونه می‌شود که تساهل در امتثال[۴] امر احضار شود و بدون عذر عقلی تَمارُض[۵] نموده و مُعتّذِر[۶] شده، متقاعِد[۷] از شرفیابی گردد با آن‌که خود، استدعای مجلس اجتماع را نموده و سبب حضور سایر علما شده. و معلوم است که مقتضای اتحاد دولت و ملت و خلوص مفرّط به دعاگویی و دولت‌خواهی صمیمی،که - شَهدالله وَ کَفی بِالله شَهیداً[۸] مشوب[۹] به هیچ گونه از اغراض فاسده عاطِله[۱۰] و خیالات کاسِده[۱۱] باطله نیست - آن است که اگر مطلبی را ببیند که خالی از صلاح دولت و ملت، بل موجب فساد انتظام امور مملکت و سلطنت است، به احسن الوجوه[۱۲] دفع، و با حفظ نفس نفیس سلطنت که اَعَز[۱۳]ِّ نفوس است، مَهما اَمْکن[۱۴] متقاعد از رفعش نشوند؛ از این قبیل است عرایض صادقانه جناب مستطاب حجةالاسلام آقای میرزای شیرازی _ سَلّمه الله تعالی _ درخصوص امتیاز دخانیات و مداخله خارجه در داخله مملکت ایران. دعاگو و سایر دعاگویان که کراراً تلگرافاً به عرض حضور مبارک رسانیده و مفاسد این امر را مشروحاً نصب‌العین[۱۵] اولیای دولت قوی شوکت نموده که موجب اخلال نظام امر مملکت و رفته رفته سبب عدم استقلال سلطنت و علی‌الانصاف، هادِم[۱۶] اساس دین مبین و نافی[۱۷] غرض از صدمات و ابتلائات[۱۸] حضرت خاتم‌النبیین - صلی‌الله علیه و آله - و بعثت انبیاء و مرسلین است و چون مدت متمادی از زمان عرضِ عریضه‌گذشت و به زیارتِ جوابی که حاکی از رفع کلیه این بلیّه کبری[۱۹] و مَفْسده عُظمی[۲۰] که ناشی از سوء تدبیر اولیای دولت قوی شوکت است، باشد مشرف نگردیدند، چنین گمان کردند که شاید اولیای دولت، مساهَله[۱] در عَرْض و ایصال[۲] عرایض کرده و مفاسد این امر را اغفال نموده باشند و یا به واسطه تَنجُز امتیاز[۳] و استیلای کمپانی [رژی]، سلب قدرت از رفعش شده[۴]، مُتمکّن[۵] از اصلاحش نباشند؛ تاملات و افکار نموده، بل انتصار[۶] از اولیای دین مبین نموده و به وجهی که نه موجب کشف خلاف کلمة[۷] دولت و نه سبب شَقٌّ عصای کلمه رعیّت[۸] باشد، طریقی را انتخاب و انتجاب[۹] فرموده و مردم را از استعمال تنباکو و توتون منع نموده، که بدون تَرتَّب[۱۰] مفسده، بالاضطرار موجب انصراف شود، قهراً رفع می‌نماید و سایر علماء هم یا انشاء[۱۱]ً به واسطه رفع این مفسده موبقه[۱۲] و یا اقتداء[۱۳]ً،این طریق را احسن الوجوه و اَقرب الطّرق[۱۴] دانسته، موافقت و متابعت نمودند. و چون رفع این مفسده -به جز رفع کلی امتیاز از خارجه و داخله --متصور و تبعیضش مؤثر نبود و اظهار این مطلب از دعاگو در مجلسِ احضار، شاید محمول[۱۵] بر بعضی اَغراض فاسده باشد و مورد انکار می‌شد، لذا دعاگو هم به واسطه عدم مخالفت با علما و قُبح[۱۶] شقّ عصا و مصلحت‌بینی ایشان، صلاح چنین دیده که به جناب آقای معظّم[۱۷] - سَلّمه الله تُعالی - تلگراف و مطلب را علی ما هُوَ الواقع[۱۸] اعلان دارند و قبل از ملاحظه جواب، چون رافِعی[۱۹] از برای حکم سابق نبود و مانع بالکلیه رفع نشده، همان حکم را معمول داشته اجرا نمایند؛ به واسطه آن‌که تحریم استعمال دخانیات از ایشان بوده و لابد حکم تحلیلش[۲۰] هم باید مستند به ایشان باشد، اولیای دولت مطلب را علی ما هوالحق[۲۱] تلگراف نکرده و آقای معظم را از کیفیت و حقیقت مطلب اعلام[۲۲] ننمودند، بل مُجمّل و سربسته به تمام اطراف بلادِ ممالک محروسه، اعلان و تلگراف نمودند که حسب‌الامر، امتیاز برداشته شد و علمای سایر بُلدان[۲۳] هم به اعتقاد آن که رفع بلیّه بالکلیه شد، عرایض متشکرانه عرض نمودند. بالمال[۱] که عمّا قریب[۲] معلوم شود و کشفِ خلاف گردد، بالکلیه از مراحم ملوکانه مأیوس و دیگر اعتمادی از برای ایشان برای عموم رعیت نسبت به اولیای دولت نخواهد ماند. و در مسأله بانک و راه‌آهن و غیره که عرض کرده‌اند دعاگو طرف بوده و دستخط فرموده‌اند، مطالبی بی‌ربط بوده، خلاف عرض شده؛ به واسطه آن‌که در مسأله بانک به هیچ وجه گفتگویی نشد و از راه‌آهن به همین قدر عنوان شد که مفاسد این امتیازات هم بسیار است و منجمله آن است که فرنگیان بعد از آن که قضای حاجتشان شود[۳] به قانون و زاکون[۴] خود هم عمل نخواهند کرد، بل به میل خود سلوک خواهند نمود؛ مثل آن که مِلک رعیت را خراب می‌کنند و عوض نداده، از طریق[۵] عبور می‌نمایند. اما سایر مسائل، مثل دعوت کشیش نصاری مسلمین را به دین عیسوی و ترغیب نمودن به کتاب [انجیل] و قول[۶] و تألیف لسانی[۷]، به این مناسبت‌گفتگو شد که وزرا اظهار نمودندکه همّ سلطنت همواره بر ترویج و تشیید[۸] ملّت[۹] بوده، دعاگو تصدیق نموده، لکن اظهار داشتم که اولیای دولت تقصیر دارند که این گونه از مفاسد را که موجب هَدْم[۱۰] اساس دین است به حضور مبارک عرضه نمی‌دارند و بالجمله داعی[۱۱] گمانم این بود که در ازای این دولت‌خواهی‌ها و زحمات قاطبه علما، مورد مراحم و بیشتر از پیشتر مشمول مکارم و عواطف ملوکانه شوند؛ حال که معلوم می‌شود به قول شاعر عرب: ما کُلّ ما یَتَمنّی المرءُ یُدرِکهُ تَجری الرَیاحُ بِما لاتشتهی السُّفُن[۱۲]ُ نتیجه برعکس داده و برخلاف معمول ثمر بخشیده و خاطر عاطر مبارک از دعاگو رنجیده‌تر شده، بل حُسن خدمت و نیکویی تدبیر علمای بُلدان هم از قبیل مجتهد تبریزی[۱۳] و آقا نجفی اصفهانی _سلّمهما الله تعالی -که همیشه خیرخواه دولت بوده‌اند، به سوءتدبیر به نظر انور رسیده که دعاگو را هم قیاس به آنها نموده و دستخط فرموده‌اند که تبعیت اجامر و اوباش[۱۴] می‌کنی و این مطلب یا معمول به عوام‌فریبی، و یا به واسطه رونق دادن مَسند[۱۵] است. بسیار عجب دارم از این بی‌مرحمتی شدیده ملوکانه‌که تصورِ خیالِ فساد در حق دعاگو شود و به تبعیت عوام و جُهّال[۱۶] و حبّ مَسند مُنتَسب‌گردد. با آن‌که فقره اوّلی کاشف از بی‌عقلی و نابخردی و سنخیت با جهّال و اوباش و العِیاذُ بِالله تَعالی مِنهُ _است؛ چه، تبعیت عاقل از جاهل، نامعقول و پیرویش در نظر عُقلا مردود و غیرمعقول است؛ فَقره ثانیه حاکی از ضعف و بطلان مستند است به ملاحظه انتسابش[۱] به دعاگو؛ زیرا که مستند شرع مبین را رونق از خاتم‌النبیین و مروجّش بحمدالله تعالی نفس نفیس بندگان اعلیحضرت است. گذشته از آن‌که دعاگو در این بَلْدّه[۲]، مّسندی نمی‌بینم و جز دعاگویی و تدریس، غرض و اشتغالی ندارم و بعضی از بی‌حرمتی‌های دیگر که خود را در دعاگویی شایسته و مستحق آن نمی‌دانم که مذاکره‌کنم و فی‌الحقیقه خیلی مأیوس از مراحم ملوکانه شدم که تقریبأ بعد از پنجاه سال زحمت و خدمت در ملت و دعاگویی دوام دولت و سلطنت با خلوص عقیدت، در نظر انور همایونی، مقدار یک قاضی سُنّی و کشیش ارمنی را در نظر سلطان رُم[۳] و سلاطین عیسوی نداشته باشم، با آن که شاید مشهور جمله‌ای از اهل علم باشد که اگر تَمدّن[۴] و توقف و تَوطّن[۵] در عراق عرب کرده بودم، در حوزه علمی اسلام منحصر و معروف به شخص اول بودم. انصاف آن است که در این مملکت[۶] خیلی ترقی کردم و بعد از زحمات بسیار و دعاگویی خالصانه بی‌شمار، «مفسد» به خرج رفته و به‌کیفر آن، مورد بی‌مرحمتی و الطاف ملوکانه شدم! گمان ندارم که در هیچ دولتی جزای چون من دعاگوی دولت‌خواهی را که سر تا پا وجودش دعاگویی دولت و همواره بر صّلاح امر مملکت و تشیید ملت است بدین‌گونه دهند. باری، هر چه آن خسرو کند شیرین بُرّد. اگر فی‌الحقیقه بعد از ملاحظه صدق عرایض[۷] و حُسن مقال[۸]، باز هم شایبه[۹] خلاف واقعی - العِیاذُ بِالله - در عرایضم رَوّد و خاطر مبارک از غبار کدورت وگَردکَدِرّت[۱۰]، صافی و پاک نشود و معذلک دعاگو را مُفسد در انتظام امور مملکتی بدانند با امتنان و تشکر از مراحم ملوکانه، استدعای مرخصی دارم که مُعجِّلاً[۱۱] به اندازه خود در تدارک هجرت از این مملکت برآیم و به یکی از زوایای مقدسه عتبات عالیات مشرّف شده، این دو روزه عمر را که فی‌الحقیقه کالعدم[۱۲] است به دعاگویی مشغول، بر وجود مُفسِدم در این مملکت، مّفسَده مترتب نشود؛ به واسطه آن‌که دعاگو نه در این مملکت ضِیاع و عَقار[۱۳]ی دارد و نه بحمدالله تعالی به علایق دنیوی علاقه بی‌شماری؛ اما امیدوارم که انشاءالله صدق عرایض‌گفتارم بر بندگان اعلیحضرت همایونی پوشیده و مستور نمانَد و ملاحظه صلاح امر مملکت و سلطنت و بقاء ملت و تشکر و دعاگویی کلیه رعیت را فرموده، این بلیه عظیمه را به همت علیای ملوکانه بالکلیّه رفع فرموده، در ترویج شریعت و علما که اخصّ دعاگویانند بذل جدّ و جهد خسروانه نمایند تا یأس رعایا و دعاگویان از مراحم ملوکانه به امیدواری و رجاء و به دعاگویی ذات خجسته صفات مبارک اعلیحضرت شاهنشاه جمجاه اسلامیان پناه مشغول شوند. الامر الاقدس الاعلی مطاع. **پاورقی‌ها:** [۱] منظور خود آشتیانی است. [۲] حاملان [۳] آگاه کردن [۴] کشف شدن درستی آن [۵] بنا گذاشتن [۶] به درازا کشیدن [۷] بوی خوش‌دهنده، کنایه از روح لطیف است. [۸] گمان کرده شده، تعبیر [۹] سستی [۱۰] سهل‌انگاری [۱۱] مناسب‌تر [۱۲] امید [۱۳] خداوند آنها را به راه راست هدایت کند. [۱۴] خداوند سایه او را بر سر خواص و عوام طولانی کند. [۱۵] کر [۱۶] گنگ [۱] مستقلات عقلیه: آنست که عقل انسان رأساً و بدون کمک گرفتن از تصّ قانون شرع، حکمی راکشف کند. [۲] آسایش و امنیت [۳] نعمت‌ها [۴] فرمانبرداری [۵] خود را به بیماری زدن [۶] عذرآورنده [۷] کناره‌گیری‌کننده [۸] خدا شاهد است و شهادت خداکافی است. [۹] آلوده [۱۰] باطل، بیهوده [۱۱] ناروا [۱۲] بهترین صورت [۱۳] عزیزترین [۱۴] تا هر چند ممکن باشد. [۱۵] منظور نظر [۱۶] ویران‌کننده [۱۷] در اصل: مافی، به معنی نفی‌کننده [۱۸] گرفتاری‌ها، مصیبت‌ها [۱۹] گرفتاری بزرگ [۲۰] فساد عظیم [۱] سهل‌انگاری [۲] رسانیدن [۳] عملی کردن امتیاز [۴] قدرت ردّ آن قرارداد را ندارند. در اصل: امتیاز سلب ... [۵] توانا، قادر [۶] یاری‌گرفتن [۷] اختلاف‌نظر [۸] بر هم خوردن وحدت مردم [۹] برگزیدن [۱۰] پیامد [۱۱] از سر اجتهاد [۱۲] هلاک‌کننده [۱۳] از سر تقلید و پیروی [۱۴] نزدیکترین راه [۱۵] تعبیر [۱۶] زشتی [۱۷] منظور میرزای شیرازی است. [۱۸] چنانکه واقع امر است. [۱۹] برطرف کننده [۲۰] حلال کردن [۲۱] چنانکه شایسته است. [۲۲] آگاه [۲۳] جمع بلد: شهرها [۱] سرانجام [۲] به زودی [۳] احتیاجشان برآورده شود. [۴] قاعده، رسم [۵] راه [۶] گفته [۷] دوستی از طریق زبان و گفت و گو [۸] استواری [۹] دین [۱۰] نابودی [۱۱] دعاگو، منظور خود میرزای آشتیانی است. [۱۲] هر آنچه را که شخص آرزوی آن را دارد بدان نمی‌رسد / بادها آنچنان می‌وزندکه برخلاف حرکت کشتی هستند. [۱۳] منظور حاج میرزا جواد تبریزی است. [۱۴] مردم ولگرد [۱۵] جایگاه، موقعیت [۱۶] جمع جاهل: نادانان [۱] در اصل: امتثالش [۲] شهر [۳] منظور پادشاه عثمانی است. [۴] سکونت در شهر [۵] وطن‌گزینی [۶] منظور ایران است. [۷] درستی درخواست و عرض حال [۸] خوب سخنی [۹] شک، گمان [۱۰] تیرگی [۱۱] شتابزده [۱۲] در حقیقت مانند نیستی است. [۱۳] زمین مزروعی و خانه